Θεματολογικά δελτία για την Ευρωπαϊκή Ένωση
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Συμπληρώστε αυτό το πεδίο

Χώρες του Κόλπου, Ιράν, Ιράκ και Υεμένη

Η ΕΕ έχει συμφωνίες συνεργασίας με το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου (περιφερειακός οργανισμός που περιλαμβάνει το Μπαχρέιν, το Κουβέιτ, το Ομάν, το Κατάρ, τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα) και με την Υεμένη, και συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας με το Ιράκ. Η ΕΕ δεν διατηρεί επίσημη συμφωνία με το Ιράν και δεν υπάρχει αντιπροσωπεία της ΕΕ στην Τεχεράνη. Οι τρέχουσες σχέσεις ΕΕ-Ιράν βασίζονται στη διατήρηση του κοινού ολοκληρωμένου σχεδίου δράσης (ΚΟΣΔ, ή πυρηνική συμφωνία του Ιράν), που υπογράφηκε στη Βιέννη τον Ιούλιο του 2015.

Νομική βάση

  • Τίτλος V (εξωτερική δράση) της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση·
  • άρθρα 206-207 (εμπόριο) και 216-219 (διεθνείς συμφωνίες) της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου (ΣΣΚ)

Το ΣΣΚ θεσπίστηκε τον Μάιο του 1981. Σήμερα, αυτή η ομάδα κρατών – η οποία εξακολουθεί να αποτελείται από τα αρχικά μέλη, δηλ. Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Ομάν, Κατάρ, Σαουδική Αραβία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) – χρησιμεύει ως ο κύριος δίαυλος για τις σχέσεις της ΕΕ με τις έξι χώρες. Σε πολλές περιπτώσεις η ΕΕ και το ΣΣΚ έχουν υιοθετήσει κοινές θέσεις όσον αφορά προβλήματα της Μέσης Ανατολής.

Οι πλούσιες σε πετρέλαιο χώρες του Κόλπου πραγματοποιούν σημαντικές κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές αλλαγές, παρόλο που ο ρυθμός υλοποίησης της μεταρρύθμισης είναι διαφορετικός. Η επίδραση των αραβικών εξεγέρσεων στις μοναρχίες του Κόλπου έχει αμβλυνθεί ως αποτέλεσμα πολιτικών πρόληψης (επιχορηγήσεις και επέκταση της απασχόλησης στον δημόσιο τομέα) και μέτρων καταστολής, κυρίως στο Μπαχρέιν και την ανατολική επαρχία της Σαουδικής Αραβίας. Οι χώρες του ΣΣΚ έχουν διαδραματίσει ενεργό ρόλο στο διπλωματικό γίγνεσθαι της Μέσης Ανατολής, ορισμένες φορές ως αντίπαλα μέρη. Τούτο συνέβαλε στην διπλωματική κρίση μεταξύ του Κατάρ και ορισμένων άλλων χωρών του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου, οι οποίες κατηγόρησαν το Κατάρ ότι υποστηρίζει τρομοκρατικές και θρησκευτικές ομάδες (συμπεριλαμβανομένης της Μουσουλμανικής Αδελφότητας), χρηματοδοτεί ομάδες που συνδέονται με το Ιράν, παραβιάζει την κυριαρχία των γειτόνων του και υποκινεί τους πολιτικούς αντιφρονούντες σε γειτονικές χώρες.

Μολονότι η ΕΕ ευελπιστεί να αναπτύξει τις πολιτικές της σχέσεις στην περιοχή, μεταξύ άλλων μέσω διαλόγων για τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι σχέσεις ΕΕ-ΣΣΚ προσδιορίζονται σε μεγάλο βαθμό από οικονομικούς και εμπορικούς δεσμούς. Ο όγκος των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ των δύο πλευρών αυξάνεται σταθερά με την πάροδο των ετών και η ΕΕ καταγράφει σημαντικό εμπορικό πλεόνασμα.

Η ΕΕ και οι χώρες του ΣΣΚ υπέγραψαν συμφωνία συνεργασίας το 1988. Στόχος της συμφωνίας είναι να ενισχύσει τη σταθερότητα σε μια περιοχή στρατηγικής σημασίας, να διευκολύνει τις πολιτικές και οικονομικές σχέσεις, να διευρύνει την οικονομική και τεχνική συνεργασία και να εμβαθύνει τη συνεργασία στους τομείς της ενέργειας, της βιομηχανίας, του εμπορίου και των υπηρεσιών, της γεωργίας, της αλιείας, των επενδύσεων, της επιστήμης, της τεχνολογίας και του περιβάλλοντος. Η συμφωνία προβλέπει ετήσιες κοινές συνεδριάσεις σε επίπεδο συμβουλίων/υπουργών και κοινές επιτροπές συνεργασίας σε επίπεδο ανώτερων αξιωματούχων. Δεν προβλέπει κοινοβουλευτικό όργανο. Τον Απρίλιο του 2016, η Κοινή Επιτροπή Συνεργασίας ΕΕ-ΣΣK συμφώνησε να θεσπίσει έναν πιο διαρθρωμένο άτυπο διάλογο για το εμπόριο και τις επενδύσεις. Στη συνέχεια, τον Ιούλιο του 2016, έλαβε χώρα το κοινό συμβούλιο και η υπουργική συνεδρίαση ΕΕ-ΣΣΚ. Η διπλωματική κρίση που ξέσπασε τον Ιούνιο του 2017 μεταξύ του Κατάρ και των υπόλοιπων χωρών του Κόλπου δεν έχει επιτρέψει τη σύγκληση νέων συνεδριάσεων.

Η συνεργασία ΕΕ-ΣΣΠΚ ενισχύθηκε σημαντικά το 2022. Κατά την κοινή υπουργική σύνοδο ΕΕ-ΣΣΠΚ της 21ης Φεβρουαρίου 2022 στις Βρυξέλλες, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία της ενίσχυσης της εταιρικής σχέσης ΕΕ-ΣΣΠΚ. Κατά τη σύνοδο, οι υπουργοί ενέκριναν κοινό πρόγραμμα συνεργασίας για την περίοδο 2022-2027, στο οποίο περιγράφονται συγκεκριμένες κοινές δραστηριότητες σε ευρύ φάσμα τομέων, όπως το εμπόριο και οι επενδύσεις, η ενέργεια, η κλιματική αλλαγή, η εκπαίδευση, η καταπολέμηση της τρομοκρατίας και η ανθρωπιστική βοήθεια.

Η δέσμευση των υπουργών ενισχύθηκε περαιτέρω τον Μάιο του ίδιου έτους με την κοινή ανακοίνωση της Επιτροπής και του Ύπατου Εκπροσώπου της Ένωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας σχετικά με μια στρατηγική εταιρική σχέση με τον Κόλπο, προτείνοντας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για την επέκταση των δεσμών με τα κράτη του ΣΣΚ. Η ανακοίνωση, η οποία εγκρίθηκε στα συμπεράσματα του Συμβουλίου της 20ης Ιουνίου 2022, αναγνωρίζει ρητά τις άμεσες συνέπειες της ασφάλειας και της σταθερότητας της περιοχής του Κόλπου για την ΕΕ, τονίζοντας παράλληλα τα δυνητικά οφέλη μιας ισχυρότερης και πιο στρατηγικής εταιρικής σχέσης με το ΣΣΚ και τα κράτη μέλη του.

Έκτοτε, η εταιρική σχέση ΕΕ-ΣΣΠΚ έχει διατηρήσει θετική δυναμική. Την 1η Ιουνίου 2023, η ΕΕ διόρισε τον πρώτο ειδικό εντεταλμένο της για την περιοχή του Κόλπου (Luigi Di Maio) για την περαιτέρω ανάπτυξη μιας ισχυρότερης, ολοκληρωμένης και πιο στρατηγικής εταιρικής σχέσης της ΕΕ με τις χώρες της περιοχής του Κόλπου.

Στις 10 Οκτωβρίου 2023 – λίγο μετά το ξέσπασμα των εχθροπραξιών μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς στη Γάζα, που προκλήθηκε από τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς κατά του Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου – το 27ο Κοινό Συμβούλιο ΕΕ-ΣΣΚ πραγματοποιήθηκε στο Muscat. Από τη συνεδρίαση προέκυψαν πολύ θετικά αποτελέσματα, όπως: i) συμφωνία για την καθιέρωση διαρθρωμένου διαλόγου ΕΕ-ΣΣΚ για την ασφάλεια· ii) συμφωνία για τη συνδιοργάνωση φόρουμ υψηλού επιπέδου για την ασφάλεια σε θέματα περιφερειακής ασφάλειας και συνεργασίας· και iii) συμφωνία για τη συνεργασία σε ανθρωπιστικές υποθέσεις. Ο πρώτος διάλογος ΕΕ-ΣΣΠΚ για την ασφάλεια πραγματοποιήθηκε στις 24 Ιανουαρίου 2024 στο Ριάντ και ακολούθησε σύντομα φόρουμ υψηλού επιπέδου για την περιφερειακή ασφάλεια και συνεργασία στο Λουξεμβούργο στις 22 Απριλίου.

Σε ό,τι αφορά τις οικονομικές σχέσεις, οι διαπραγματεύσεις για συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών ξεκίνησαν το 1990, αλλά έχουν τελματώσει από το 2008, με το ζήτημα των εξαγωγικών δασμών να εξακολουθεί να αποτελεί αιτία διαφωνίας. Το 2017 ξεκίνησε διάλογος για το εμπόριο και τις επενδύσεις. Από την 1η Ιανουαρίου 2007, διατίθενται κονδύλια από το Μέσο Εταιρικής Σχέσης (όπως και από το προηγούμενο αυτού, το Μέσο Συνεργασίας με τις εκβιομηχανισμένες και τις λοιπές υψηλού εισοδήματος χώρες και εδάφη) για τη χρηματοδότηση μέτρων που αποσκοπούν στην εφαρμογή της συμφωνίας συνεργασίας ΕΕ-ΣΣΚ. Οι χώρες του ΣΣΚ επωφελούνται, επίσης, από το πρόγραμμα Erasmus Mundus.

Η πρώτη σύνοδος κορυφής του Συμβουλίου Συνεργασίας ΕΕ-ΣΣΠΚ, που πραγματοποιήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2024, έδειξε ότι οι σχέσεις μεταξύ των δύο περιοχών έχουν μεγάλη στρατηγική σημασία και για τις δύο πλευρές. Η σύνοδος κορυφής αποτέλεσε καίριο ορόσημο με τη θέσπιση, μέσω της κοινής δήλωσης, ενός νέου πλαισίου ενισχυμένης συνεργασίας, με κοινή δέσμευση για την ενίσχυση των δεσμών στο εμπόριο, τις επενδύσεις, τις διαπροσωπικές επαφές, την ενέργεια και τη συνδεσιμότητα. Οι συζητήσεις ανέδειξαν το σημαντικό αναξιοποίητο δυναμικό των οικονομικών σχέσεων ΕΕ-ΣΣΠΚ, γεγονός που οδήγησε στη σύναψη συμφωνίας για την προώθηση των διαπραγματεύσεων για μια συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών και στη διερεύνηση όλων των τρόπων τόνωσης της οικονομικής συνεργασίας. Επιπλέον, η ΕΕ και οι χώρες του ΣΣΚ τόνισαν την ανάγκη για αυξημένη συνεργασία σε τομείς όπως η νεολαία, η εκπαίδευση, ο αθλητισμός, η κινητικότητα και ο πολιτισμός για την προώθηση στενότερων διαπροσωπικών συνδέσεων.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το Κοινοβούλιο ενέκρινε, στις 24 Μαρτίου 2011, ψήφισμα για τις σχέσεις της ΕΕ με τις χώρες του ΣΣΚ όπου ζητεί στρατηγική εταιρική σχέση με τις χώρες του ΣΣΚ και τα κράτη μέλη του. Η θέση αυτή επαναλήφθηκε πρόσφατα στο ψήφισμα του Κοινοβουλίου της 28ης Φεβρουαρίου 2024 σχετικά με την εφαρμογή της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας – ετήσια έκθεση 2023.

Η Αντιπροσωπεία του Κοινοβουλίου για τις σχέσεις με την Αραβική Χερσόνησο πραγματοποιεί τακτικές διακοινοβουλευτικές συναντήσεις με τα γνωμοδοτικά συμβούλια της περιοχής και παρακολουθεί την εξέλιξη των σχέσεων μεταξύ ΕΕ και ΣΣΚ.

Τα τελευταία χρόνια, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψηφίσματα στα οποία εκφράζει την ανησυχία του για την κατάσταση σε ορισμένες χώρες του ΣΣΚ στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων αυτών της 8ης Ιουλίου 2021, της 14ης Φεβρουαρίου 2019 και της 31ης Μαΐου 2018 σχετικά με τη Σαουδική Αραβία, της 16ης Σεπτεμβρίου 2021 σχετικά με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και των 11ης Μαρτίου 2021, 7ης Ιουλίου 2016, 4ης Φεβρουαρίου 2016, 9ης Ιουλίου 2015 και 12ης Μαρτίου 2015 σχετικά με το Μπαχρέιν, και της επαναφοράς της θανατικής ποινής στο Κουβέιτ και το Μπαχρέιν. Μετά τη δολοφονία του δημοσιογράφου Jamal Khashoggi, στο προξενείο της Σαουδικής Αραβίας στην Κωνσταντινούπολη, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα με το οποίο καταδίκαζε τη δολοφονία, ζητούσε τη διεξαγωγή διεθνούς, ανεξάρτητης και αμερόληπτης έρευνας για την εξαφάνιση και την εξωδικαστική εκτέλεση του δημοσιογράφου και παρότρυνε τις αρχές της Σαουδικής Αραβίας να απελευθερώσουν αμέσως και χωρίς όρους όλους τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το Κοινοβούλιο έχει ζητήσει επανειλημμένα να επιβληθεί εμπάργκο όπλων της ΕΕ κατά της Σαουδικής Αραβίας, πιο πρόσφατα με το ψήφισμά του της 14ης Νοεμβρίου 2018, δεδομένων των σοβαρών καταγγελιών για παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου στην Υεμένη από τη Σαουδική Αραβία.

Το Βραβείο Ζαχάρωφ του Κοινοβουλίου για την ελευθερία της σκέψης απονεμήθηκε το 2015 στον Σαουδάραβα μπλόγκερ Raif Badawi.

Υεμένη

Οι σχέσεις ΕΕ-Υεμένης βασίζονται στη συμφωνία συνεργασίας του 1997, η οποία καλύπτει τις εμπορικές συναλλαγές, την αναπτυξιακή συνεργασία, τον πολιτισμό, τις επικοινωνίες και την ενημέρωση, το περιβάλλον και τη διαχείριση των φυσικών πόρων, καθώς και τον πολιτικό διάλογο. Τον Μάρτιο του 2015, ένας διεθνής στρατιωτικός συνασπισμός υπό την ηγεσία της Σαουδικής Αραβίας ξεκίνησε εκστρατεία εναντίον των ανταρτών που είχαν εκδιώξει τον εν ενεργεία πρόεδρο της χώρας. Η ΕΕ στηρίζει τη διαμεσολαβητική προσπάθεια του ΟΗΕ με στόχο την εξεύρεση πολιτικής λύσης στη σύγκρουση.

Στις 12 Δεκεμβρίου 2022 το Συμβούλιο ενέκρινε τα συμπεράσματα σχετικά με την Υεμένη, επιβεβαιώνοντας την προσήλωσή της στην ενότητα, την κυριαρχία, την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Υεμένης, καθώς και την πλήρη στήριξή της στις ειρηνευτικές προσπάθειες του ΟΗΕ και στις προσπάθειες διαμεσολάβησης του Ειδικού Απεσταλμένου των Ηνωμένων Εθνών Hans Grundberg. Η ΕΕ παρότρυνε τους Χούθι να εγκαταλείψουν τις μαξιμαλιστικές θέσεις και να συνεργαστούν εποικοδομητικά με τον ΕΑΗΕ κ. Grundberg. Το Συμβούλιο τόνισε επίσης την ύψιστη σημασία της αποκατάστασης και της παράτασης της εκεχειρίας.

Από την έναρξη του πολέμου το 2015, η ΕΕ έχει συνεισφέρει πάνω από 1,4 δισ. EUR για την αντιμετώπιση της κρίσης στην Υεμένη. Το ποσό αυτό περιλαμβάνει 998 εκατ. EUR σε ανθρωπιστική βοήθεια και 487 εκατ. EUR σε αναπτυξιακή βοήθεια.

Το 2023, η ΕΕ διέθεσε 145,1 εκατ. EUR σε ανθρωπιστική βοήθεια για όσους επλήγησαν από τη σύγκρουση στην Υεμένη. Η ανθρωπιστική βοήθεια της ΕΕ επικεντρώνεται στην παροχή βοήθειας στα πλέον ευάλωτα άτομα στη χώρα – όσους πλήττονται άμεσα από τη σύγκρουση ή έχουν εκτοπιστεί, καθώς και στα νοικοκυριά που πλήττονται από την επισιτιστική ανασφάλεια και την υγειονομική κρίση. Στη βοήθεια αυτή περιλαμβάνονται τα τρόφιμα, η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση, η ύδρευση και η στέγαση. Καλύπτει επίσης βελτιωμένες υπηρεσίες υγιεινής για εκτοπισθέντες πληθυσμούς και περιοχές που πλήττονται από συγκρούσεις, καθώς και περιοχές με υψηλή επισιτιστική ανασφάλεια και υποσιτισμό.

Το 2023, η ΕΕ διέθεσε 55 εκατ. EUR σε αναπτυξιακή βοήθεια, τα οποία προορίζονταν για την επισιτιστική ασφάλεια και τη στήριξη των μέσων διαβίωσης, για την αντιμετώπιση τόσο των επειγουσών αναγκών επισιτιστικής ασφάλειας όσο και της μακροπρόθεσμης ανάπτυξης και της αυτάρκειας.

Η Αντιπροσωπεία της ΕΕ στη Δημοκρατία της Υεμένης λειτουργεί επί του παρόντος από το Αμμάν της Ιορδανίας.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα για την Υεμένη στις 9 Ιουλίου 2015, και ξανά στις 25 Φεβρουαρίου 2016, στις 15 Ιουνίου 2017, στις 30 Νοεμβρίου 2017, στις 4 Οκτωβρίου 2018 και στις 11 Φεβρουαρίου 2021, στα οποία εξέφρασε σοβαρή ανησυχία για την προβληματική κατάσταση σε ανθρωπιστικό επίπεδο και σε επίπεδο ασφαλείας και ζήτησε την αποτελεσματική εφαρμογή μιας εκεχειρίας. Στις 13 Σεπτεμβρίου 2017, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα για τις εξαγωγές όπλων, στο οποίο δήλωσε ότι θεωρεί λυπηρό το γεγονός ότι η στρατιωτική τεχνολογία που εξάγεται από τα κράτη μέλη χρησιμοποιείται στις συγκρούσεις στην Υεμένη.

Η Αντιπροσωπεία του Κοινοβουλίου για τις σχέσεις με την Αραβική Χερσόνησο είναι αρμόδια για τις σχέσεις με την Υεμένη και για την παρακολούθηση της κατάστασης στη χώρα.

Ιράκ

Η ΕΕ παραμένει προσηλωμένη στο Ιράκ, καθώς η οικονομική ανάκαμψη της χώρας και η εδραίωση της δημοκρατίας της είναι καίριας σημασίας για την προώθηση της σταθερότητας όχι μόνο στο Ιράκ, αλλά και στην ευρύτερη περιοχή και στην Ευρώπη.

Η ΕΕ είναι σημαντικός πάροχος βοήθειας προς το Ιράκ από τον πόλεμο του 2003 και μετά. Τον Μάιο του 2012 υπεγράφη Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης και Συνεργασίας (ΣΕΣΣ) μεταξύ ΕΕ και Ιράκ. Η συμφωνία παρέχει ένα πλαίσιο για τον διάλογο και τη συνεργασία σε μια σειρά τομέων, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών ζητημάτων, της καταπολέμησης της τρομοκρατίας, του εμπορίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της υγείας, της εκπαίδευσης και του περιβάλλοντος. Στο πλαίσιο της ΣΕΣΣ, η πρώτη σύνοδος του Συμβουλίου Συνεργασίας ΕΕ-Ιράκ πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2014. Μια δεύτερη συνεδρίαση πραγματοποιήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 2016 και το τρίτο Συμβούλιο Συνεργασίας πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο του 2023 στις Βρυξέλλες. Για την περίοδο 2014-2020, η Επιτροπή δεσμεύτηκε να παράσχει στο Ιράκ 75 εκατ. EUR για συνεργασία στους τομείς των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου, της εκπαίδευσης και της βιώσιμης ενέργειας.

Η ΕΕ ενέκρινε νέα στρατηγική για το Ιράκ τον Ιανουάριο του 2018. Η στρατηγική εστιάζει στη συνέχιση της παροχής ανθρωπιστικής βοήθειας από την ΕΕ στον ιρακινό λαό και στη διευκόλυνση της σταθεροποίησης των περιοχών που απελευθερώνονται από το Ισλαμικό Κράτος (ΙΚ), ενώ 3 εκατομμύρια εκτοπισμένοι Ιρακινοί εξακολουθούν να μην είναι σε θέση να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Επιδιώκει επίσης να μεριμνήσει για τις προσπάθειες μεταρρύθμισης, ανασυγκρότησης και συμφιλίωσης που πρέπει να συνεχίσει το Ιράκ σε βάθος χρόνου προκειμένου να εδραιωθεί η ειρήνη και να οικοδομηθεί μια ενωμένη και δημοκρατική χώρα, στην οποία όλοι οι πολίτες θα μπορούν να ασκούν πλήρως τα δικαιώματά τους σε κλίμα μεγαλύτερης ευημερίας.

Σύμφωνα με τη στρατηγική της ΕΕ για το Ιράκ και τη ΣΕΣΣ, το πολυετές ενδεικτικό πρόγραμμα (ΠΕΠ) της Επιτροπής για την περίοδο 2021-2027 αποσκοπεί στη δημιουργία των συνθηκών και των προοπτικών ώστε όλοι οι Ιρακινοί, και ιδίως οι νέοι, να ευδοκιμήσουν σε ένα πιο ευημερούν, ανθεκτικό στους κλυδωνισμούς και δημοκρατικό Ιράκ. Το ΠΕΠ 2021-2027 προτείνει τους ακόλουθους τρεις τομείς προτεραιότητας: 1. δημιουργία πράσινων θέσεων εργασίας και οικονομική διαφοροποίηση· 2. ανθρώπινη ανάπτυξη και κοινωνική επαφή· και 3. ψηφιακή συμμετοχική διακυβέρνηση και δημοκρατία.

Η ΕΕ παρέχει επίσης στήριξη για την ασφάλεια στο Ιράκ. Κατόπιν αιτήματος των ιρακινών αρχών, τον Οκτώβριο του 2017 συγκροτήθηκε από το Συμβούλιο αποστολή κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας για τη στήριξη της μεταρρύθμισης του τομέα μη στρατιωτικής ασφάλειας – EUAM Iraq. Η EUAM παρέχει καθοδήγηση και εμπειρογνωμοσύνη στις ιρακινές αρχές σχετικά με τη μεταρρύθμιση του τομέα της μη στρατιωτικής ασφάλειας. Η βοήθεια αυτή αποσκοπεί στη διευκόλυνση της συνεκτικής εφαρμογής της στρατηγικής εθνικής ασφάλειας του Ιράκ.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Τα τελευταία χρόνια, το Κοινοβούλιο έχει εγκρίνει διάφορα ψηφίσματα σχετικά με την κατάσταση στο Ιράκ, μεταξύ άλλων για την κατάσταση των δικαιωμάτων των γυναικών και την πρόσφατη πρόταση τροποποίησης του νόμου περί προσωπικής κατάστασης, τις επιθέσεις του ΙΚ, για τη βία με βάση το φύλο, για τους διωγμούς των μειονοτήτων, για την κατάσταση στο βόρειο Ιράκ/στη Μοσούλη, για τους μαζικούς τάφους, για την εκπαίδευση για τα παιδιά σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, για την καταστροφή τόπων πολιτισμικής σημασίας από το ΙΚ και για τις εξαγωγές όπλων.

Η Αντιπροσωπεία του Κοινοβουλίου για τις σχέσεις με το Ιράκ πραγματοποιεί διακοινοβουλευτικές συναντήσεις με το ιρακινό Συμβούλιο των Αντιπροσώπων. Η τελευταία διακοινοβουλευτική συνάντηση πραγματοποιήθηκε το 2023 στη Βαγδάτη. Η επόμενη διακοινοβουλευτική συνεδρίαση προβλέπεται να πραγματοποιηθεί στις Βρυξέλλες στις 14 Μαΐου 2025.

Το Βραβείο Ζαχάρωφ του Κοινοβουλίου για το 2016 απονεμήθηκε στις Nadia Murad Basee Taha και Lamiya Aji Bashar, που επιβίωσαν της σεξουαλικής δουλείας υπό το ΙΚ στο Ιράκ και έγιναν η φωνή των γυναικών που υφίστανται την εκστρατεία σεξουαλικής βίας του ΙΚ. Υπερασπίζονται δημόσια τα δικαιώματα της κοινότητας των Γεζίντι του Ιράκ, μιας θρησκευτικής μειονότητας κατά της οποίας οι μαχητές του ΙΚ έχουν εξαπολύσει εκστρατεία γενοκτονίας.

Ιράν

Οι σχέσεις της ΕΕ με το Ιράν αποτελούν πρόκληση, ιδίως με τη στήριξη του Ιράν για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, και έχουν επιδεινωθεί σε βαθμό που καμία χρηματοδότηση της ΕΕ δεν συμμετέχει σε καμία δραστηριότητα πέραν της πολύ ειδικής στήριξης των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των ανθρωπιστικών δράσεων. Δεδομένου ότι το Ιράν δεν είναι μέλος του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου και δεν υπάρχει διμερής συμφωνία μεταξύ της ΕΕ και του Ιράν, το εμπόριο μεταξύ των δύο χωρών υπόκειται στο γενικό καθεστώς εισαγωγών της ΕΕ. Σύμφωνα με τη Eurostat, το εμπόριο ΕΕ-Ιράν αποτιμήθηκε σε 4,7 δισ. EUR το 2023, δηλαδή μειώθηκε κατά 9 % από τα 5,2 δισ. EUR το 2022.

Η κύρια προτεραιότητα της ΕΕ στις τρέχουσες σχέσεις της με το Ιράν είναι η διατήρηση της πυρηνικής συμφωνίας του Ιράν ΚΟΣΔ, που υπογράφηκε στη Βιέννη τον Ιούλιο του 2015. Το ΚΟΣΔ αποτελεί βασική συνιστώσα του διεθνούς συστήματος για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων. Παρέχει εξουσία στον πυρηνικό ελεγκτή του ΟΗΕ, τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), ο οποίος διενεργεί τις αυστηρότερες επιθεωρήσεις στην ιστορία της μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων. Ο ΔΟΑΕ αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη να παρακολουθεί κατά πόσον το Ιράν εξακολουθεί να τηρεί τις υποχρεώσεις του βάσει του ΚΟΣΔ. Σε αντάλλαγμα για τις δεσμεύσεις του Ιράν, το ΚΟΣΔ επανεντάσσει το Ιράν στο παγκόσμιο σύστημα.

Η αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από το ΚΟΣΔ το 2018 και η υιοθέτηση μιας πολιτικής μέγιστης πίεσης οδήγησαν το Ιράν στο να περιορίσει τις δεσμεύσεις του στο πλαίσιο της συμφωνίας, η οποία θεσπίζει ένα ολοκληρωμένο και αυστηρό σύστημα επιθεωρήσεων και παρακολούθησης που πρέπει να διενεργεί ο ΔΟΑΕ. Η ΕΕ, μαζί με την ομάδα E3 (Γερμανία, Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο), τη Ρωσία και την Κίνα, εργάζονται για τη διατήρηση του ΚΟΣΔ και, ως εκ τούτου, των δεσμεύσεων του Ιράν.

Σύμφωνα με το ΚΟΣΔ, το εμπάργκο όπλων κατά του Ιράν έληξε τον Οκτώβριο του 2020. Παρόλο που η ΕΕ εξέφρασε επιφυλάξεις σχετικά με τη λήξη της ισχύος του, απέρριψε ωστόσο την απειλή των ΗΠΑ για επαναφορά όλων των κυρώσεων του ΟΗΕ (snapback). Η ΕΕ διατηρεί το εμπάργκο όπλων της, που δεν σχετίζεται με το ΚΟΣΔ και συνδέεται με παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εχθρικές ενέργειες κατά της ΕΕ, καθώς και με την εκτόξευση βαλλιστικών πυραύλων και πυραύλων κρουζ. Το μέσο της ΕΕ για τη διευκόλυνση του εμπορίου με το Ιράν, INSTEX, δεν κατόρθωσε να αντισταθμίσει τον σκληρό αντίκτυπο των κυρώσεων των ΗΠΑ, που επιδεινώθηκε περαιτέρω από την έξαρση της νόσου COVID-19, γεγονός που ενισχύει τους σκληροπυρηνικούς. Η ΕΕ παρείχε ανθρωπιστική βοήθεια στις πιο ευάλωτες ομάδες ανθρώπων στο Ιράν ανεβάζοντας τη συνολική ανθρωπιστική βοήθεια της ΕΕ προς το Ιράν από το 2016 σε πάνω από 90 εκατ. ευρώ.

Η δεινή οικονομική κατάσταση στο Ιράν σε συνδυασμό με την έλλειψη οφελών από το ΚΟΣΔ είχαν αντίκτυπο στις προεδρικές εκλογές που διεξήχθησαν τον Ιούνιο του 2021, τις οποίες κέρδισε ο Ebrahim Raisi, ένας συντηρητικός κληρικός και πρώην επικεφαλής του δικαστικού σώματος. Το σημερινό υπουργικό συμβούλιο περιλαμβάνει ορισμένους υπουργούς στους οποίους επιβάλλονται διεθνείς κυρώσεις.

Βουλευτικές εκλογές για τις Majles (Συμβούλιο των Αντιπροσώπων) διεξήχθησαν στο Ιράν τον Μάρτιο του 2024 για τον πρώτο γύρο και τον Μάιο του 2024 για τον δεύτερο γύρο.

Οι διαπραγματεύσεις για το ΚΟΣΔ στη Βιέννη διακόπηκαν μετά τις προεδρικές εκλογές του Ιουνίου 2021. Τον Ιούλιο του 2021, ο ΔΟΑΕ προειδοποίησε ότι η Τεχεράνη σκόπευε να χρησιμοποιήσει ουράνιο εμπλουτισμένο σε U-235 κατά ποσοστό έως 20 % για την παραγωγή καυσίμου για τον ερευνητικό αντιδραστήρα της Τεχεράνης. Η ΕΕ έχει παραμείνει πλήρως προσηλωμένη στο ΚΟΣΔ και εξακολουθεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη σύνδεση όλων των μερών και στην ενθάρρυνσή τους να συμμορφωθούν με τη συμφωνία.

Τον Απρίλιο του 2021, ως απάντηση στην κατηγορηματική θέση της ΕΕ σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα, το Ιράν ανακοίνωσε την αναστολή όλων των συνομιλιών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη συνεργασία με την ΕΕ στους τομείς της τρομοκρατίας, των ναρκωτικών και των προσφύγων. Τον Ιανουάριο του 2022, ιρανικό δικαστήριο καταδίκασε την Ιρανή υπερασπίστρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Narges Mohammadi σε οκταετή φυλάκιση και 70 βουρδουλιές. Τον Ιανουάριο του 2022, μετά την υπόθεση αυτή, η ΕΕ κάλεσε το Ιράν να συμμορφωθεί με το διεθνές δίκαιο. Ο θάνατος της Mahsa Amini ενώ ήταν υπό κράτηση τον Σεπτέμβριο του 2022 εμπόδισε περαιτέρω τις διμερείς επαφές.

Οι διαπραγματεύσεις στη Βιέννη επιβραδύνθηκαν μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 και την οικονομική και στρατιωτική στήριξη του Ιράν στη Μόσχα. Η εμπλοκή του Ιράν στον πόλεμο μεταξύ Χαμάς και Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας από τον Οκτώβριο του 2023 και η στήριξη της Τεχεράνης σε ομάδες που ενεργούν ως αντιπρόσωποι όπως η Χεζμπολάχ και οι Χούθι περιπλέκουν περαιτέρω τις διαπραγματεύσεις. Σε έκθεση του ΔΟΑΕ του Νοεμβρίου 2023 αναφέρεται ότι το Ιράν έχει αποθηκεύσει αρκετό ουράνιο για τρεις ατομικές βόμβες. Το 2024, ο ΔΟΑΕ επικεντρώνεται στην αύξηση της παρακολούθησης και της εποπτείας του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν.

Τον Φεβρουάριο του 2024, ο Γενικός Διευθυντής του ΔΟΑΕ Rafael Grossi δήλωσε ότι το Ιράν εξακολουθεί να εμπλουτίζει ουράνιο πολύ πέρα από τις ανάγκες για εμπορική πυρηνική χρήση. Ενώ ο ρυθμός εμπλουτισμού του ουρανίου έχει επιβραδυνθεί ελαφρά από τον Δεκέμβριο του 2023, το Ιράν εξακολουθούσε να εμπλουτίζει ουράνιο το 2024 με αυξημένο ρυθμό περίπου επτά kg μηνιαίως και καθαρότητας 60 %. Το 2024 αυξήθηκαν οι ανησυχίες σχετικά με τον εμπλουτισμό ουρανίου και τις δυνητικές πυρηνικές δυνατότητες του Ιράν. Τον Φεβρουάριο του 2024, ο επικεφαλής του Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας του Ιράν, Mohammad Eslami, αναγνώρισε ότι το Ιράν είχε αρχίσει να κατασκευάζει έναν νέο πυρηνικό ερευνητικό αντιδραστήρα στο Ισπαχάν, ο οποίος ήδη φιλοξενεί τρεις αντιδραστήρες.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Η Αντιπροσωπεία του Κοινοβουλίου για τις σχέσεις με το Ιράν (D-IR) συστάθηκε το 2004 προκειμένου να υπάρχει άμεσος δίαυλος με το Majles. Από το 2015, η D-IR έχει συμμετάσχει διαδραματίζοντας καίριο ρόλο στο ΚΟΣΔ και στην προσέγγιση της ΕΕ με το Ιράν. Από το 2005 έχουν πραγματοποιηθεί επτά διακοινοβουλευτικές συνεδριάσεις, ενώ η τελευταία πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες τον Σεπτέμβριο του 2018.

Παρά τις διακοπείσες σχέσεις του Κοινοβουλίου με το Ιράν, το πρώτο έχει παράσχει μια πλατφόρμα συνεργασίας με την ιρανική κοινωνία των πολιτών, την ιρανική διασπορά και τους Ιρανούς υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το Κοινοβούλιο ανέκαθεν υποστήριζε τη δέσμευση της ΕΕ για διπλωματική λύση στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Παρόλο που υποστηρίζει ένθερμα το ΚΟΣΔ, το Κοινοβούλιο παρακολουθεί ενεργά την κατάσταση όσον αφορά τους πολιτικούς αντιπάλους, τις θρησκευτικές μειονότητες, τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τις γυναίκες και την κοινότητα των ΛΟΑΤΚΙ+ στο Ιράν. Επιπλέον, το Κοινοβούλιο αντιτίθεται σθεναρά στη θανατική ποινή, στα βασανιστήρια, στις αυθαίρετες δίκες, στην αστυνομική βία και στην κράτηση πολιτικών αντιπάλων.

Πρόσφατες σχετικές ενέργειες και τα ψηφίσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για το Ιράν:

 

Simona-Daniela Moroianu / Daniele Cardella