Azja Środkowa
Azja Środkowa łączy ogromny kontynent azjatycki z Europą. UE uznaje jej strategiczne znaczenie pod względem szlaków handlowych i energetycznych, a także zasobów, takich jak gaz, ropa naftowa i minerały (zwłaszcza złoto, uran i wszystkie rodzaje metali ziem rzadkich). W 2019 r. UE zaktualizowała strategię dotyczącą Azji Środkowej, czyniąc jej głównymi elementami odporność (w takich obszarach jak prawa człowieka, bezpieczeństwo granic i środowisko), dobrobyt (z silnym naciskiem na łączność) i współpracę regionalną.
Pierwszy w historii szczyt UE–Azja Środkowa, który odbył się w kwietniu 2025 r., był kamieniem milowym i okazją do podniesienia rangi stosunków do partnerstwa strategicznego, pogłębienia handlu i skoncentrowania się na współpracy gospodarczej w dziedzinie energii, inwestycjach, wysokiej jakości łączności, cyfryzacji, zrównoważonym rozwoju i współpracy w zakresie bezpieczeństwa (w tym zagrożeń hybrydowych). Strategia Global Gateway przewiduje pakiet inwestycyjny o wartości 12 mld EUR, którego celem jest poprawa szlaków handlowych. To wyjątkowa okazja dla UE do wykazania geopolitycznego zainteresowania pogłębieniem dwustronnego zaangażowania i zacieśnieniem współpracy regionalnej z Azją Środkową, aby zmniejszyć swoją zależność od Chin i Rosji w kontekście globalnych zmian geopolitycznych. Tematem szczytu były również działania w dziedzinie klimatu, prawa człowieka i zasoby strategiczne (w tym surowce krytyczne).
W związku z sytuacją w Afganistanie Azja Środkowa stała się kluczowa dla bezpieczeństwa i stabilności. Zamieszki w Kazachstanie, do których doszło w styczniu 2022 r. i które zakończyły się po wysłaniu tam wojsk pod rosyjskim dowództwem przez Organizację Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, a także starcia na granicy między krajami Azji Środkowej wskazują na ryzyko niestabilności w regionie będącym pod wpływem Moskwy. Jednak wpływ ten słabnie w związku z rosyjską inwazją na Ukrainę i koncentracją oddziałów na froncie. Zmiana ta stworzyła możliwości dla krajów Azji Środkowej jako bardziej niezależnych podmiotów regionalnych i otworzyła nowe perspektywy partnerstwa i współpracy z UE w takich obszarach jak energia, surowce i łączność. Mimo to Rosja pozostaje kluczowym gwarantem bezpieczeństwa w regionie, dysponującym zdolnościami wojskowymi w trzech z pięciu państw Azji Środkowej. Ponadto kontroluje dwie trzecie importu broni i wspiera rządy tego regionu.
Jeśli chodzi o handel i inwestycje, wpływ Chin rośnie dzięki inicjatywie Pasa i Szlaku. W odpowiedzi UE zwiększyła zaangażowanie i inwestycje w regionie dzięki unijnej strategii Global Gateway. Biorąc pod uwagę pomoc poszczególnych państw członkowskich, UE stała się największym darczyńcą w Azji Środkowej – przeznaczyła ponad 550 mln EUR na regionalny wieloletni program indykatywny dla Azji Środkowej na lata 2021–2027. UE i Azja Środkowa podjęły istotne działania w ramach unijnej strategii Global Gateway w celu rozwoju transkaspijskiego korytarza transportowego, którego celem jest stworzenie multimodalnej, nowoczesnej i konkurencyjnej trasy łączącej Europę i Azję Środkową.
Parlament nieustannie podkreśla znaczenie poszanowania praw człowieka, dobrych rządów i rozwoju społecznego oraz rolę dyplomacji parlamentarnej, a także zdecydowanie wspiera demokrację i praworządność.
Podstawa prawna
- Tytuł V Traktatu o Unii Europejskiej: działania zewnętrzne;
- Artykuły 206–207 (handel) i 216–219 (umowy międzynarodowe) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej;
- Umowy o partnerstwie i współpracy obejmujące stosunki dwustronne, z wyjątkiem Turkmenistanu, z którym zawarto przejściową umowę handlową. Nowa wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy z Kazachstanem w pełni weszła w życie 1 marca 2020 r. Wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy z Kirgistanem została parafowana w lipcu 2019 r., a negocjacje z Uzbekistanem są w toku. Również Tadżykistan wyraził zainteresowanie wzmocnioną umową o partnerstwie i współpracy.
Kraje Azji Środkowej i stosunki między UE a Azją Środkową
Od lat wzajemne stosunki między krajami Azji Środkowej były ogólnie złe ze względu na spory o granice i zasoby. Jednak po zmianie przywództwa w Uzbekistanie w 2016 r. nagle otworzyły się nowe możliwości współpracy regionalnej.
Podstawą dyplomacji regionalnej są regularne szczyty przywódców Azji Środkowej. Pierwszy taki szczyt poświęcony współpracy regionalnej odbył się w Astanie w marcu 2018 r. W sierpniu 2024 r. na szóstym posiedzeniu konsultacyjnym szefów państw azjatyckich w Astanie przywódcy zatwierdzili plan działania na rzecz współpracy regionalnej do 2027 r. i przedstawili strategię na rzecz Azji Środkowej do 2040 r. Inicjatywy te mają na celu wzmocnienie koordynacji międzyrządowej i tożsamości regionalnej oraz promowanie integracji gospodarczej. Przedmiotem uwagi są także odnawialne źródła energii ze względu na ogromny potencjał regionalnej współpracy i inwestycji. Gospodarka regionalna stoi obecnie w obliczu niepewności w związku z inwazją Rosji na Ukrainę, globalną inflacją i rosnącymi cenami surowców.
Wszystkie kraje Azji Środkowej prowadzą wielowymiarową politykę zagraniczną, szukając równowagi przede wszystkim między Rosją, Chinami, UE i Stanami Zjednoczonymi. Ważne są również stosunki z Turcją i Iranem. Turkmenistan jest w dużej mierze krajem odizolowanym, a jego status „wieczystej neutralności” uznaje nawet ONZ. Po przejęciu władzy przez talibów w sierpniu 2021 r. sytuacja w Afganistanie stała się nie tylko problemem globalnym, ale również główną troską rządów Azji Środkowej. Cały region Azji Środkowej stał się obszarem o kluczowym znaczeniu dla ograniczania ekstremizmu religijnego i sieci terroru, a także przemytu narkotyków na jego terytorium. Ze względu na kryzys humanitarny w Afganistanie Azja Środkowa stała się miejscem docelowym dla dużej liczby afgańskich uchodźców, którzy w związku z tym są potencjalnymi odbiorcami dodatkowego wsparcia UE, w ramach programów dwustronnych i regionalnych wchodzących w skład wieloletniego programu indykatywnego UE na lata 2021–2027.
Zakres stosunków z UE jest powiązany z gotowością poszczególnych krajów Azji Środkowej do podjęcia reform i wzmocnienia demokracji, praw człowieka, praworządności i niezawisłości sądownictwa. Kraje te muszą być również przygotowane do modernizacji i dywersyfikacji swoich gospodarek, w tym poprzez wspieranie sektora prywatnego oraz małych i średnich przedsiębiorstw. W czerwcu 2019 r. Rada zatwierdziła strategię UE wobec Azji Środkowej. Aby jeszcze bardziej pogłębić więzi dwustronne, UE negocjuje umowy o partnerstwie i współpracy z państwami Azji Środkowej. Do początku 2025 r. takie umowy podpisano lub planuje się ich podpisanie z Kazachstanem, Kirgistanem i Uzbekistanem, a negocjacje z Tadżykistanem zostały zakończone.
W listopadzie 2022 r. w Samarkandzie (Uzbekistan) odbyła się międzynarodowa konferencja UE–Azja Środkowa na temat łączności (Global Gateway). Znaczenie podejścia regionalnego i współpracy regionalnej podkreślano również podczas posiedzeń ministerialnych UE–Azja Środkowa. W październiku 2023 r. odbyło się 19. posiedzenie ministerialne UE–Azja Środkowa. UE i Azja Środkowa przyjęły wspólny plan działania na rzecz pogłębienia więzi, w którym określono obszary i działania służące zacieśnieniu stosunków poprzez dialog i praktyczną współpracę. W planie tym zwrócono uwagę na poprawę łączności, w szczególności poprzez projekty handlowe, inwestycyjne i infrastrukturalne, zgodnie z unijną inicjatywą Global Gateway.
W 2023 r. handel towarami między UE a Azją Środkową wyniósł 52,8 mld EUR, przy czym nadwyżka handlowa wyniosła 12,4 mld EUR na korzyść Azji Środkowej. Azja Środkowa dostarcza do UE głównie surowce, takie jak ropa naftowa, gaz ziemny, metale i bawełna. W zamian UE eksportuje przede wszystkim maszyny, sprzęt transportowy i towary przemysłowe, które łącznie stanowią ponad połowę całkowitego wywozu do tego regionu. Pierwszy w historii szczyt UE–Azja Środkowa odbył się w kwietniu 2025 r. w Samarkandzie. W obliczu zmieniającej się sytuacji globalnej i regionalnej przywódcy UE i Azji Środkowej potwierdzili chęć pogłębienia współpracy i postanowili, że stosunki między nimi zyskają rangę partnerstwa strategicznego.
W Parlamencie z Azją Środkową współpracuje głównie Komisja Spraw Zagranicznych (AFET), Komisja Handlu Międzynarodowego (INTA), Komisja Bezpieczeństwa i Obrony (SEDE), Podkomisja Praw Człowieka (DROI), Delegacja do spraw Stosunków z Azją Środkową (D-CAS) oraz komisje współpracy parlamentarnej i Delegacja do spraw Stosunków z Afganistanem (D-AF), a także inne organy. Parlament monitoruje wdrażanie umów oraz koncentruje się na prawach człowieka, sytuacji politycznej, współpracy gospodarczej i współpracy na rzecz rozwoju, a także na przebiegu wyborów.
W następstwie rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 r. i decyzji UE o nałożeniu szeregu pakietów sankcji na Rosję niektóre kraje Azji Środkowej – zwłaszcza Kazachstan, Kirgistan i Uzbekistan – stały się możliwymi ośrodkami obchodzenia sankcji, jak wskazano w rezolucjach Parlamentu.
W styczniu 2024 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie strategii UE wobec Azji Środkowej, w której zaktualizował swoje kompleksowe podejście do tego regionu i z zadowoleniem odniósł się do planów organizacji pierwszego szczytu UE–Azja Środkowa, który odbył się w kwietniu 2025 r. W rezolucji poparł również wspólny plan działania na rzecz pogłębienia więzi między UE a Azją Środkową z października 2023 r., który służy jako strategiczny plan rozwoju dialogu i współpracy.
A. Kazachstan
W grudniu 2017 r. Parlament wyraził zgodę na zawarcie wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy z Kazachstanem, podkreślając znaczenie zasady „więcej za więcej” dla pobudzenia reform politycznych i społeczno-gospodarczych. Umowa ta weszła w życie w marcu 2020 r.
W marcu 2019 r. – po trzech dekadach sprawowania władzy – rezygnację złożył prezydent Nursułtan Nazarbajew. Jednak jako „naczelny przywódca” i „ojciec narodu” do 2022 r. zachował znaczne wpływy i formalne uprawnienia.
W 2020 r. Kazachstan przystąpił do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych ONZ – wielostronnego traktatu włączonego do Międzynarodowej karty praw człowieka. W styczniu 2021 r. Kazachstan zniósł karę śmierci po ratyfikacji drugiego protokołu fakultatywnego ONZ do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, co spotkało się z aprobatą Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych.
Po gwałtownych podwyżkach cen gazu skroplonego w styczniu 2022 r. w kraju wybuchły protesty, podczas których doszło do przemocy sprowokowanej przez anonimowe, dobrze wyszkolone i uzbrojone grupy. Prezydent Tokajew ogłosił stan wyjątkowy. W odpowiedzi na wniosek prezydenta Tokajewa Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym – sojusz wojskowy pod przewodnictwem Rosji – zgodziła się wysłać do Kazachstanu żołnierzy („siły pokojowe”) z Rosji, Białorusi, Tadżykistanu, Armenii i Kirgistanu.
Prezydent Tokajew wykorzystał kryzys, aby zrzucić winę na poprzednią administrację, umocnić władzę i odejść od systemu podwójnej władzy narzuconego mu przez Nazarbajewa. Tokajew objął urząd przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa i mianował nowego premiera. Ważni członkowie rodziny Nazarbajewa utracili wpływy. We wrześniu 2022 r. parlament Kazachstanu zmienił nazwę stolicy kraju z Nur-Sułtan na Astanę, co stanowiło ostatni krok dystansujący kraj od pierwszego prezydenta byłej republiki radzieckiej Nursułtana Nazarbajewa.
W czerwcu 2022 r. w Kazachstanie przeprowadzono referendum konstytucyjne, które przyniosło istotne zmiany w obecnej instytucjonalnej równowadze władzy, m.in. dzięki ograniczeniu władzy prezydenta i wzmocnieniu roli parlamentu. Reformy te miały na celu rozwianie utrzymujących się od dawna obaw dotyczących koncentracji władzy w ręku prezydenta i promowanie bardziej zrównoważonego systemu politycznego.
Perspektywy gospodarcze Kazachstanu na 2025 r. pozostają ostrożnie optymistyczne, a PKB ma wzrosnąć o około 4 %. Utrzymuje się jednak niepewność, zwłaszcza co do produkcji ropy naftowej i warunków gospodarczych na świecie. Kraj ten nadal dąży do osiągnięcia długoterminowego celu określonego w strategii na rzecz Kazachstanu do 2050 r. Jest nim znalezienie się wśród 30 najbardziej rozwiniętych krajów świata do 2050 r. Kazachstan kontynuuje liberalizację i stara się dostosować do gospodarki ukierunkowanej na społeczeństwo. Budżet tego kraju na lata 2025–2027 koncentruje się na kwestiach społecznych i obejmuje znaczne inwestycje w edukację, zdrowie i programy społeczne. Rząd nasilił walkę z korupcją.
UE jest wiodącym partnerem handlowym Kazachstanu i największym inwestorem zagranicznym. W 2024 r. eksport z Kazachstanu do UE wyniósł 33,5 mld EUR, a import z UE do Kazachstanu – 11,5 mld EUR. Handel towarami ogółem wzrósł o 6 % w porównaniu z 2023 r.
W marcu 2023 r. w Kazachstanie odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne. Zastosowano mieszany system wyborczy, w którym 70 % mandatów przydzielono proporcjonalnie, a 30 % – na zasadzie większości. Wybory wygrała partia Amanat (wcześniej Nur Otan), która zdobyła większość 53,9 % głosów, co dało jej 64 z 98 miejsc w izbie niższej parlamentu (Mażylis).
W październiku 2024 r. UE i Kazachstan zorganizowały 21. posiedzenie Rady Współpracy, którego głównym tematem było usprawnienie połączeń transportowych, zwłaszcza transkaspijskiego korytarza transportowego. Obie strony uznały postępy we wdrażaniu horyzontalnej umowy lotniczej i partnerstwa w zakresie surowców krytycznych. Rozmawiano też o przyszłych umowach o ułatwieniach wizowych i readmisji. UE wyraziła uznanie dla wkładu Kazachstanu w bezpieczeństwo energetyczne oraz dla jego zobowiązania do osiągnięcia neutralności emisyjnej do 2060 r., a także udziału w globalnym zobowiązaniu dotyczącym redukcji emisji metanu.
Od 2005 r. Parlament nie obserwuje wyborów w Kazachstanie. Swoich obserwatorów wyborów do Kazachstanu wysłało Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE/ODIHR). OBWE/ODIHR wysłało misję obserwacji wyborów na przedterminowe wybory parlamentarne w marcu 2023 r. w odpowiedzi na obawy związane z brakiem prawdziwej opozycji wobec partii Amanat (dawniej Nur Otan) oraz z powodu nieprzestrzegania przez Kazachstan zaleceń dotyczących podstawowych wolności, bezstronności administracji wyborczej i kwalifikowalności.
Parlament podkreślił potrzebę zagwarantowania podstawowych wolności, położenia kresu arbitralnemu przetrzymywaniu działaczy na rzecz praw człowieka i członków opozycji politycznej, poszanowania praw osób LGTBIQA+ oraz zapewnienia bezpieczeństwa ludności kazachskiej i innych mniejszości etnicznych. Ponadto zaapelował o ewentualne indywidualne sankcje wobec kazachskich urzędników bezpośrednio odpowiedzialnych za naruszenia praw człowieka.
W styczniu 2022 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie protestów i przemocy w Kazachstanie, ponownie wyrażając zaniepokojenie naruszeniami praw człowieka po wybuchu protestów w tym kraju, w tym powszechnym stosowaniem tortur i lekceważeniem demokracji.
Za utrzymanie stosunków między obydwoma parlamentami odpowiada Komisja Współpracy Parlamentarnej UE–Kazachstan. Na przełomie października i listopada 2024 r. odbyło się 21. posiedzenie tej komisji. Skupiono się na nim na zacieśnieniu stosunków politycznych i gospodarczych. Dyskutowano też o uchylaniu się od sankcji, transkaspijskim korytarzu transportowym, współpracy energetycznej i zmianie klimatu. Parlament podkreślił znaczenie różnorodności politycznej i wolności mediów w Kazachstanie oraz nawiązał kontakty z obrońcami i działaczami praw człowieka.
B. Kirgistan
Obecna umowa o partnerstwie i współpracy między UE a Kirgistanem z 2019 r. ma zostać zastąpiona podpisaną w czerwcu 2024 r. wzmocnioną umową o partnerstwie i współpracy, która jednak nie została jeszcze ratyfikowana. Wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy obejmuje szeroki zakres obszarów: dialog polityczny, handel i inwestycje, zrównoważony rozwój, badania naukowe i innowacje, edukację, środowisko i zmianę klimatu, a także praworządność, prawa człowieka i społeczeństwo obywatelskie. Umożliwia również współpracę w dziedzinie polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w tym zapobiegania konfliktom, zarządzania kryzysowego i stabilności w regionie.
UE jest jednym z głównych orędowników zrównoważonego rozwoju i reform w Kirgistanie. Wieloletni program indykatywny na lata 2021–2027 stanowi odpowiedź na kirgiską krajową strategię rozwoju do 2040 r. Określa ona długoterminowy plan działania, dzięki któremu Kirgistan ma się stać silnym, samowystarczalnym i zamożnym krajem.
Obecne partnerstwo między UE a Kirgistanem koncentruje się na odporności na zmianę klimatu, infrastrukturze energetycznej i wspieraniu młodych ludzi. Jedną z najważniejszych inicjatyw jest kirgiski program na rzecz odporności zasobów wodnych, który łączy pożyczkę w wysokości 42 mln EUR z Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju z dotacją UE w wysokości 15 mln EUR na poprawę gospodarki wodnej. UE przyjęła również inicjatywę o wartości 5 mln EUR, która koncentruje się na młodych ludziach, równouprawnieniu płci i prawach człowieka. Ponadto – zgodnie z unijną strategią na rzecz zrównoważonego rozwoju Global Gateway – UE nadal oferuje kirgiskim studentom ponad 300 stypendiów rocznie.
OBWE/ODIHR regularnie obserwuje wybory parlamentarne i prezydenckie. W październiku 2020 r. w Kirgistanie odbyły się wybory parlamentarne, które unieważniono po masowych protestach przeciwko nieprawidłowościom i kupowaniu głosów. Prezydent Kirgistanu Sooronbaj Dżeenbekow złożył rezygnację w październiku 2020 r., a w styczniu 2021 r. odbyły się wybory prezydenckie, w wyniku których szóstym prezydentem Kirgistanu został Sadyr Dżaparow. Opierając się na informacjach OBWE/ODIHR, UE odnotowała niską frekwencję wyborczą, brak równych szans dla kandydatów, naruszenia dotyczące procedur prowadzenia kampanii wyborczej oraz nadużycia zasobów administracyjnych.
W referendum przeprowadzonym w kwietniu 2021 r. wyborcy zatwierdzili nową konstytucję zmniejszającą skład parlamentu o jedną czwartą, tj. do 90 mandatów. Nadała ona również prezydentowi uprawnienie do powoływania sędziów i szefów organów ścigania oraz umożliwiła mu wybór na drugą kadencję. Ostatnie wybory parlamentarne w tym kraju odbyły się w listopadzie 2021 r., a kolejne zaplanowano na 2025 r.
W listopadzie 2024 r. UE i Kirgistan zorganizowały 14. dialog dotyczący praw człowieka. Był to pierwszy dialog od podpisania wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy w czerwcu 2024 r. UE wyraziła zaniepokojenie w związku z restrykcyjną kirgiską ustawą o agentach zagranicznych z kwietnia 2024 r., wzorowaną na rosyjskich przepisach, i wskazała na możliwe niezadowolenie opinii publicznej. UE poruszyła również kwestię wolności słowa, mediów, zgromadzeń i zrzeszania się. Zwróciła także uwagę na kurczącą się przestrzeń dla społeczeństwa obywatelskiego, podkreślając kluczową rolę, jaką organizacje społeczeństwa obywatelskiego i niezależne media odgrywają w zapewnianiu stabilności demokratycznego społeczeństwa.
Od 2016 r. Kirgistan korzysta z bezcłowego i bezkontyngentowego dostępu do rynku UE dla dwóch trzecich swoich produktów w ramach ogólnego systemu preferencji taryfowych plus (GSP+), co wzmacnia więzi gospodarcze i stwarza możliwości zwiększenia i dywersyfikacji wywozu. W 2024 r. wartość wymiany handlowej między UE a Kirgistanem wyniosła 2,8 mld EUR. Eksport z UE do Kirgistanu wyniósł 2,7 mld EUR i obejmował głównie sprzęt transportowy, maszyny i chemikalia. Do UE z Kirgistanu przywożono głównie metale szlachetne i produkty mineralne.
Parlament jest głęboko zaniepokojony sytuacją w zakresie praw człowieka w Kirgistanie. W lipcu 2020 r. zakończono śledztwo w sprawie śmierci w areszcie obrońcy praw człowieka Azimjona Askarowa, a następnie je wznowiono.
Parlament z zadowoleniem przyjął zawieszenie broni ogłoszone po starciach na granicy kirgisko-tadżyckiej w kwietniu 2021 r. Wezwał obie strony do rozmów dyplomatycznych zamiast angażowania się w starcia wojskowe. W wyniku konfliktu granicznego między Kirgistanem a Tadżykistanem setki ludzi zginęło lub odniosło obrażenia, a tysiące osób przesiedlono. Kirgistan jest kluczowym partnerem europejskiej dyplomacji parlamentarnej, z którym UE utrzymuje regularne kontakty i prowadzi otwartą dyskusję na temat stanu praw człowieka w tym kraju, jego stanowiska w sprawie Rosji i wojny przeciwko Ukrainie. W lipcu 2023 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie wolności wypowiedzi w Kirgistanie w odpowiedzi na kontrowersyjną kirgiską ustawę o mediach i organizacjach pozarządowych. Był to jeden z głównych tematów dialogu międzyparlamentarnego, w ramach którego delegacja D-CAS Parlamentu odwiedziła Kirgistan w grudniu 2023 r. przy okazji 16. posiedzenia Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Republika Kirgiska.
W 2015 r. Parlament wyraził zaniepokojenie projektem ustawy o tzw. propagandzie LGBTIQA+.W sierpniu 2023 r. Kirgistan przyjął nową ustawę, której celem jest ograniczenie wolności wypowiedzi i dostępu do informacji na temat osób LGBTIQA+, ich tożsamości, praw i życia.
W rezolucji w sprawie stanu poszanowania praw człowieka w Kirgistanie z grudnia 2024 r. Parlament wyraził zaniepokojenie aresztowaniem Temirlana Sułtanbekowa, przywódcy Socjaldemokratycznej Partii Kirgistanu, i innych działaczy prodemokratycznych, kwestionując legalność ich zatrzymań przed wyborami samorządowymi w listopadzie 2024 r. W rezolucji skrytykowano ograniczenie praktyk demokratycznych i praw człowieka w Kirgistanie, w tym tłumienie niezależnych mediów i partii opozycyjnych. Parlament nalega na przestrzeganie zobowiązań w zakresie praw człowieka w ramach partnerstwa UE–Kirgistan.
Parlament z zadowoleniem przyjął współpracę transgraniczną oraz wytyczenie granicy kirgisko-uzbeckiej i kirgisko-tadżyckiej, potwierdzone podczas spotkania przywódców tych trzech krajów w styczniu 2025 r.
C. Uzbekistan
W kwietniu 2021 r. Uzbekistan przystąpił do unijnego porozumienia GSP+, stając się dziewiątym krajem korzystającym z tego programu. Udział w nim daje Uzbekistanowi dodatkowe korzyści gospodarcze wynikające z anulowania taryf celnych dla dwóch trzecich linii produktów objętych GSP+. Instrument ten pobudzi eksport tego kraju i zwiększy jego zdolność do przyciągania inwestycji zagranicznych. Z kolei Uzbekistan ma wdrożyć 27 podstawowych konwencji międzynarodowych dotyczących dobrych rządów, praw człowieka i praw pracowniczych oraz ochrony środowiska i klimatu.
W lipcu 2022 r. UE i Uzbekistan zakończyły negocjacje w sprawie nowej wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy, która zapewni nowe, nowoczesne i ambitne ramy ściślejszego partnerstwa między UE a Uzbekistanem. W grudniu 2023 r. w Taszkencie odbyło się 19. doroczne posiedzenie Komitetu Współpracy UE–Uzbekistan. Obie strony wymieniły poglądy na temat dalszego rozwoju współpracy finansowej, technicznej, handlowej, gospodarczej i inwestycyjnej, koncentrując się na liberalizacji i uproszczeniu procedur handlowych z wykorzystaniem korzyści płynących z GSP+. Podkreśliły wysiłki na rzecz zwiększenia efektywności energetycznej i projektów w zakresie zielonej energii, obok współpracy w zakresie rozwoju transportu, w tym transkaspijskiego międzynarodowego szlaku transportowego.
W 2024 r. do Uzbekistanu przywieziono z UE towary o wartości 3 959 mln EUR, podczas gdy eksport do UE wyniósł 845 mln EUR, co stanowi wzrost o 8,2 % w porównaniu z 2023 r. Do tego wzrostu przyczynił się status GSP+, a od 2021 r. wywóz z Uzbekistanu do UE odnotowuje znaczne wzrosty.
W wieloletnim programie indykatywnym dla Uzbekistanu na lata 2021–2027 UE przeznaczyła 76 mln EUR na lata 2021–2024 oraz dodatkowe 43 mln EUR na nowe inicjatywy dwustronne na lata 2025–2027. Inicjatywy te koncentrują się na wzmocnieniu demokratycznych rządów, przyspieszeniu transformacji cyfrowej, promowaniu zrównoważonego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu oraz wspieraniu rozwoju inteligentnego i przyjaznego dla środowiska sektora rolno-spożywczego.
Po objęciu urzędu przez prezydenta Szawkata Mirzijojewa w 2016 r. w Uzbekistanie doszło do szeroko zakrojonych i gwałtownych przemian demokratycznych. To pozytywne zmiany, które obejmują szereg ambitnych reform i zmian wewnętrznych, takich jak uwolnienie części więźniów politycznych.
W lutym 2021 r. prezydent Mirzijojew podpisał ustawę o przełożeniu wyborów prezydenckich na październik 2021 r. OBWE/ODIHR powtórzyło swoje zalecenia dotyczące finansowania partii politycznych, przyspieszenia liczenia głosów i ograniczenia zasobów państwowych na kampanie wyborcze. W lipcu 2023 r. prezydent Uzbekistanu Szawkat Mirzijojew został ponownie wybrany większością 87,1 % głosów. Kontynuuje on ambitne reformy zaplanowane w strategii rozwoju na lata 2022–2026, aby doprowadzić do rzeczywistych zmian w kraju, które obejmą: rozwój społeczno-gospodarczy, skuteczną administrację, bardziej niezawisły system sądownictwa oraz poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności.
Uzbekistan nawiązał współpracę z talibami w kwestiach handlowych i gospodarczych, z myślą o zapewnieniu bezpieczeństwa granic i współpracy w dziedzinie energii, transportu i międzynarodowego przewozu ładunków, a także w sprawie projektu kolejowego łączącego uzbeckie miasto graniczne Termez z pakistańskim miastem Peszawar przez afgańskie miasta Mazar-i Szarif i Kabul.
Pod rządami prezydenta Mirzijojewa Uzbekistan zacieśnił stosunki z Rosją. Podczas głosowania na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ w sprawie potępienia rosyjskiej inwazji na Ukrainę Uzbekistan wstrzymał się od głosu i oficjalnie przyjął „neutralne” stanowisko. Rosja i Uzbekistan prowadzą współpracę wojskowo-techniczną obejmującą wspólne zamówienia na broń, badania i działania modernizacyjne. Ponadto, jako główny partner handlowy, Rosja współpracuje z Uzbekistanem w przemyśle naftowym i gazowym. W styczniu 2025 r. Rosja i Uzbekistan sformalizowały strategiczne partnerstwo wojskowe, a także podjęły szersze inicjatywy strategiczne obejmujące okres do 2030 r.
W styczniu 2024 r. prezydent Chin Xi Jinping rozmawiał z prezydentem Uzbekistanu Szawkatem Mirzijojewem. Obaj przywódcy ogłosili, że Chiny i Uzbekistan postanowiły rozwinąć wszechstronne i kompleksowe partnerstwo strategiczne z myślą o nowej epoce.
Parlament został po raz pierwszy zaproszony do obserwowania wyborów parlamentarnych w Uzbekistanie w grudniu 2019 r., jednak odmówił ze względu na fakt, że wybory te nie były ani wolne, ani uczciwe, a wszyscy kandydaci pochodzili z partii proreżimowych. Wybory były zatem monitorowane wyłącznie przez OBWE/ODIHR.
Parlament przyjął zaproszenie do monitorowania wyborów prezydenckich w październiku 2021 r., mimo że pięciu kandydatów zarejestrowanych przez Centralną Komisję Wyborczą było rzekomo prorządowych.
W grudniu 2024 r. odbyło się 17., a w kwietniu 2025 r. – 18. posiedzenie Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Uzbekistan, na których podkreślono wysiłki na rzecz wzmocnienia partnerstwa i określono kluczowe obszary współpracy. Uczestnicy omówili współpracę międzyparlamentarną oraz wspólne projekty dotyczące zrównoważonego rozwoju, handlu, energii i kwestii środowiskowych.
D. Turkmenistan
Stosunki między UE a Turkmenistanem formalnie nawiązano w 1997 r., a obie strony podpisały umowę o partnerstwie i współpracy w 1998 r. Do 2004 r. umowę o partnerstwie i współpracy ratyfikowały wszystkie państwa członkowskie UE oraz Turkmenistan. Pozostaje jedynie jej ratyfikacja przez Parlament Europejski. Parlament nie wyraził zgody na ratyfikację umowy o partnerstwie i współpracy UE–Turkmenistan ze względu na głębokie zaniepokojenie krótkoterminowymi punktami odniesienia dla postępów tego kraju pod względem przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności. W związku z tym stosunki dwustronne między UE a Turkmenistanem reguluje obecnie umowa przejściowa w sprawie handlu z 2010 r. W marcu 2024 r. Turkmenistan i UE podpisały w Brukseli protokół do umowy o partnerstwie i współpracy. Był to ważny krok w kierunku pogłębienia partnerstwa, który utorował drogę do wzmocnionej współpracy.
Turkmenistan podjął kroki w celu otwarcia kraju i stworzenia większej przestrzeni dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Kraj ten pozostaje jednak pod autorytarnymi rządami prezydenta Berdimuhamedowa. Ostatnie wydarzenia pokazują, że nie nastąpiła istotna poprawa, jeżeli chodzi o rozwój demokracji i przestrzeganie praw człowieka. W 2021 r. Turkmenistan wprowadził pewne reformy konstytucyjne, w tym utworzenie izby wyższej, jednak rola turkmeńskiego parlamentu jest nadal ograniczona.
Oprócz ram regionalnych UE–Azja Środkowa UE i Turkmenistan prowadzą doroczny dialog dwustronny, który obejmuje Wspólny Komitet UE–Turkmenistan oraz dialog UE–Turkmenistan dotyczący praw człowieka. W grudniu 2024 r. odbyło się 23. posiedzenie Wspólnego Komitetu w celu dalszego rozwoju partnerstwa i współpracy, w szczególności w dziedzinie handlu, łączności, energii i środowiska. UE potwierdziła, że praworządność i poszanowanie praw człowieka stanowią zasadnicze aspekty stosunków UE–Turkmenistan. W czerwcu 2024 r. odbyła się 16. runda dorocznego dialogu UE–Turkmenistan dotyczącego praw człowieka. Rozmowy dotyczyły konkretnych działań Turkmenistanu na rzecz poprawy sytuacji w zakresie praw człowieka w tym kraju, w tym w odniesieniu do osób, których prawa człowieka zostały naruszone. Omawiano także warunki panujące w ośrodkach detencyjnych i więzieniach oraz kwestię przemocy ze względu na płeć.
W 2014 r. Turkmenistan i Turcja porozumiały się w sprawie transportu gazu gazociągiem transanatolijskim, którym obecnie przesyłany jest gaz z azerbejdżańskich złóż Shah Deniz. Ponadto w 2021 r. przedsiębiorstwo Trans Caspian Resources przedstawiło projekt interkonektora transkaspijskiego – mniejszego gazociągu przeznaczonego do przesyłu od 10 do 12 mld metrów sześciennych gazu rocznie. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 r. UE poszukiwała alternatywnych źródeł energii, np. gazu z Turkmenistanu. Obie strony negocjują porozumienie, przy czym celem Turkmenistanu jest dywersyfikacja eksportu, a UE – nowe możliwości dostaw.
Parlament stale wyraża zaniepokojenie złą sytuacją w zakresie praw człowieka w Turkmenistanie, dlatego na razie blokuje wejście w życie umowy o partnerstwie i współpracy. Parlament nie został nigdy zaproszony do obserwacji wyborów w Turkmenistanie. W lutym 2025 r. Delegacja Parlamentu do spraw Stosunków z Azją Środkową udała się do tego kraju na 8. dialog międzyparlamentarny. Rozmowy koncentrowały się na rezolucjach Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczących Turkmenistanu, prawach człowieka, reformach z zakresu równouprawnienia płci i obszarach współpracy dwustronnej. Obie strony podkreśliły neutralne stanowisko Turkmenistanu w kwestii bezpieczeństwa regionalnego oraz jego strategiczną rolę w dziedzinie energii i transportu. Ponownie podkreśliły swoje zaangażowanie w ochronę środowiska, reformy prawne i współpracę parlamentarną. Delegacja spotkała się również z turkmeńskimi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, by omówić kwestie praw człowieka, postępu społecznego i zacieśnienia stosunków między rządem a społeczeństwem obywatelskim.
E. Tadżykistan
Współpraca UE z Tadżykistanem znacznie się rozwinęła. Obecne ramy prawne stosunków między UE a Tadżykistanem stanowi umowa o partnerstwie i współpracy podpisana w październiku 2004 r., która weszła w życie w styczniu 2010 r. Parlament wyraził w 2009 r. zgodę na zawarcie tej umowy, lecz wezwał do poprawy sytuacji w obszarach praw człowieka, korupcji, zdrowia i edukacji. Umowa o partnerstwie i współpracy przyczyniła się do zacieśnienia współpracy dwustronnej i wzmocniła pozycję UE w Tadżykistanie, ustanawiając platformę dialogu politycznego i dążąc do promowania dwustronnych stosunków handlowych i gospodarczych. Umowa ta zawiera także artykuły dotyczące współpracy w dziedzinie migracji oraz walki z praniem pieniędzy, narkotykami i terroryzmem.
UE angażuje się we wspieranie zrównoważonego rozwoju Tadżykistanu poprzez inicjatywy, które skupiają się na kluczowych obszarach, takich jak rozwój społeczny, zielona i cyfrowa gospodarka sprzyjająca włączeniu społecznemu, gospodarka wodna, zmiana klimatu, łączność energetyczna i transportowa.
Tadżykistan jest ważnym partnerem UE, który stoi obecnie przed kilkoma wyzwaniami, takimi jak wpływ sankcji międzynarodowych i powrót wielu tadżyckich migrantów z Rosji po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, krytyczna sytuacja w zakresie praw człowieka oraz duże zainteresowanie przystąpieniem do systemu preferencji handlowych GSP+. Po przejęciu władzy przez talibów w Afganistanie Tadżykistan przyjął tysiące afgańskich uchodźców. Kraj ten jest zaangażowany w walkę z rozprzestrzenianiem się ekstremizmu i radykalizmu w Azji Środkowej.
Na początku 2023 r. UE i Tadżykistan rozpoczęły negocjacje w sprawie wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy. W czerwcu 2023 r. w Luksemburgu odbyło się 10. posiedzenie Rady Współpracy UE–Tadżykistan. Od tego czasu nawiązano kontakty w celu rozpoczęcia negocjacji w sprawie wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy, na wzór innych krajów Azji Środkowej. UE zachęca Tadżykistan do poprawy sytuacji w zakresie podstawowych wolności i poszanowania praw człowieka. W kwietniu 2024 r. UE i Tadżykistan przeprowadziły w Duszanbe trzecią rundę negocjacji. W listopadzie 2024 r. odbył się 15. dialog dotyczący praw człowieka.
W 2024 r. eksport z Tadżykistanu do UE wzrósł o 67 % i wyniósł 291 mln EUR, a import z UE wyniósł 275 mln EUR. Zaangażowanie UE w Tadżykistanie wykracza poza więzi gospodarcze i obejmuje takie obszary jak edukacja, szkolenie zawodowe i wsparcie dla społeczeństwa obywatelskiego.
W wyborach parlamentarnych, które odbyły się w Tadżykistanie w marcu 2025 r., rządząca Ludowo-Demokratyczna Partia Tadżykistanu zdobyła 49 z 63 mandatów. Były to pierwsze od 25 lat wybory bez niezależnych zachodnich obserwatorów, ponieważ misja OBWE została odwołana ze względu na to, że władze Tadżykistanu nie udzieliły gwarancji akredytacji. Chociaż w wyborach startowało pięć innych partii, wykluczono ugrupowania opozycyjne, które zdecydowanie sprzeciwiały się reżimowi.
Parlament zdecydowanie krytykuje pogorszenie się sytuacji w zakresie praw człowieka, rosnącą liczbą zatrzymań i aresztowań działaczy na rzecz praw człowieka, przeciwników politycznych i członków ich rodzin oraz poważne ograniczenia nakładane na niezależne media.
Parlament wielokrotnie wyrażał zaniepokojenie starciami na granicy kirgisko-tadżyckiej i z zadowoleniem przyjął porozumienie o zawieszeniu broni z kwietnia 2021 r. Jednak we wrześniu 2022 r. doszło do nasilenia przemocy między strażnikami granicznymi obu stron. W lutym 2024 r. Kirgistan i Tadżykistan zawarły porozumienie, które położyło kres trwającym od dziesięcioleci zażartym sporom. Obie strony zgodziły się wytyczyć granicę na 90 % wcześniej kwestionowanego terytorium. Parlament z zadowoleniem przyjął współpracę transgraniczną oraz wytyczenie granicy kirgisko-tadżyckiej, potwierdzone podczas spotkania przywódców Kirgistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu w styczniu 2025 r.
W lipcu 2022 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie pogorszenia się sytuacji w Górskobadachszańskim Wilajecie Autonomicznym, natomiast w rezolucji ze stycznia 2024 r. w sprawie represji państwa wobec niezależnych mediów ponownie wyraził zaniepokojenie pogorszeniem się sytuacji w zakresie praw człowieka w tym kraju.
W grudniu 2024 r. w Brukseli odbyło się 11. posiedzenie Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Tadżykistan. Omówiono na nim takie kwestie jak neutralne stanowisko Tadżykistanu wobec rosyjskiej wojny w Ukrainie, współpraca gospodarcza i handlowa, wpływ zmiany klimatu w Azji Środkowej oraz sytuacja w zakresie praw człowieka w Tadżykistanie.
Parlament w większym stopniu monitoruje pogarszającą się sytuację w zakresie praw człowieka w tym kraju. Poprawa w tej dziedzinie ma zasadnicze znaczenie dla dalszego zacieśniania stosunków dwustronnych między Tadżykistanem a UE.
F. Mongolia
Choć Mongolia nie jest objęta strategią UE wobec Azji Środkowej, Parlament zalicza ten kraj do tego regionu w ramach swoich stałych delegacji. Mongolia dzieli wiele aspektów kulturowych, historycznych i gospodarczych z byłymi republikami radzieckimi w Azji Środkowej. W ostatnich trzech dziesięcioleciach kraj ten wyróżniał się jako „oaza demokracji” o solidnym wzroście gospodarczym, mimo że wydarzenia z 2019 r. budziły obawy o erozję demokracji. W 2017 r. Parlament wyraził zgodę na zawarcie umowy o partnerstwie i współpracy między UE a Mongolią.
Mongolska polityka jest obecnie zdominowana przez Mongolską Partię Ludową, która skonsolidowała władzę w swoich rękach – ma zdecydowaną większość parlamentarną, a prezydent pochodzi z jej obozu. Po wyborach parlamentarnych w Mongolii w czerwcu 2024 r. przeprowadzono reformę konstytucyjną, wskutek której zwiększono liczbę mandatów w parlamencie i przywrócono mieszany system wyborczy. Mongolska Partia Ludowa zdobyła niewielką większość w Wielkim Churale Państwowym liczącym 126 miejsc. Reprezentacja kobiet wzrosła z 17,3 % do 25,4 %. Najważniejsze kwestie w wyborach obejmowały korupcję, gospodarkę, bezrobocie i inflację.
W kwietniu 2025 r. w Ułan Bator odbyło się 23. posiedzenie Wspólnego Komitetu UE–Mongolia, na którym potwierdzono partnerstwo oparte na wspólnych wartościach, takich jak demokracja, prawa człowieka, praworządność i poszanowanie zasad Karty Narodów Zjednoczonych. Komitet skoncentrował się na zacieśnieniu współpracy w dziedzinie energii odnawialnej i transformacji ekologicznej, a także na zwiększeniu obrotów handlowych poprzez podniesienie rangi unijnego GSP+. Obie strony wymieniły również poglądy na temat skutecznego wdrażania środków określonych w planie działania dotyczącym protokołu ustaleń w sprawie partnerstwa na rzecz lasów. Ponadto omówiono postępy w realizacji wieloletniego programu indykatywnego dla Mongolii na lata 2021–2027.
Oświadczenia Parlamentu w sprawie Mongolii dotyczą w głównej mierze kwestii gospodarczych, ale także rozwoju kraju i jego potrzeb humanitarnych, powiązanych z niezwykle trudnymi warunkami klimatycznymi. Delegacja Parlamentu obserwowała wybory parlamentarne w Mongolii w 2016 r. i wybory prezydenckie w 2017 r. Stwierdziła, że w kraju tym stabilizuje się system demokratyczny. Parlament nie obserwował jednak wyborów parlamentarnych w czerwcu 2020 r. ze względu na pandemię COVID-19 ani wyborów prezydenckich w czerwcu 2021 r.
We wrześniu 2023 r. w Ułan Bator odbyło się 16. posiedzenie międzyparlamentarne UE–Mongolia. Delegacja wyraziła uznanie dla wspierania demokracji przez Mongolię i miała bezpośredni kontakt z różnymi przedstawicielami mongolskiego społeczeństwa. Obejmowało to spotkania ze studentami, nauczycielami i pracownikami Państwowego Uniwersytetu Mongolskiego, najwyższymi tybetańskimi władzami buddyjskimi w kraju, szeregiem organizacji pozarządowych oraz beneficjentami projektów finansowanych przez UE. Podczas 17. posiedzenia międzyparlamentarnego UE–Mongolia, które odbyło się w marcu 2025 r. w Brukseli, skoncentrowano się na stosunkach dwustronnych, geostrategicznych kwestiach regionalnych, prawach człowieka, zmianie klimatu, łączności i kontaktach międzyludzkich.
Jorge Soutullo / Niccolò Rinaldi