Κεντρική Ασία

Η Κεντρική Ασία συνδέει την τεράστια ασιατική ήπειρο με την Ευρώπη. Η ΕΕ αναγνωρίζει τη στρατηγική σημασία της για το εμπόριο και τις ενεργειακές οδούς, καθώς και για πόρους όπως το φυσικό αέριο, το πετρέλαιο και τα ορυκτά (ιδίως χρυσός, ουράνιο και όλα τα είδη σπάνιων γαιών). Το 2019 η ΕΕ επικαιροποίησε τη στρατηγική της για την Κεντρική Ασία εστιάζοντας στην ανθεκτικότητα (με κάλυψη τομέων όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ασφάλεια των συνόρων και το περιβάλλον), την ευημερία (με ιδιαίτερη έμφαση στη συνδεσιμότητα) και την περιφερειακή συνεργασία.
Η πρώτη σύνοδος κορυφής ΕΕ-Κεντρικής Ασίας, η οποία πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 2025, αποτέλεσε ορόσημο και αποτέλεσε ευκαιρία για την αναβάθμιση των σχέσεων σε μια στρατηγική εταιρική σχέση, την εμβάθυνση του εμπορίου και την εστίαση στην ενεργειακή οικονομική συνεργασία, τις επενδύσεις, τη συνδεσιμότητα υψηλής ποιότητας, την ψηφιοποίηση, τη βιώσιμη ανάπτυξη και τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας (συμπεριλαμβανομένων των υβριδικών απειλών). Μέσω της Global Gateway σχεδιάζεται δέσμη επενδύσεων ύψους 12 δισ. EUR, με στόχο τη βελτίωση των εμπορικών οδών. Αποτελεί βασική ευκαιρία για την ΕΕ να επιδείξει το γεωπολιτικό της ενδιαφέρον για την εντατικοποίηση της διμερούς δέσμευσης και την ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας με την Κεντρική Ασία, ώστε να μειωθεί η εξάρτησή της από την Κίνα και τη Ρωσία στο πλαίσιο των παγκόσμιων γεωπολιτικών αλλαγών. Η σύνοδος κορυφής επικεντρώθηκε επίσης στη δράση για το κλίμα, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τους στρατηγικούς πόρους (συμπεριλαμβανομένων των κρίσιμων πρώτων υλών).
Εξαιτίας της κατάστασης στο Αφγανιστάν, η Κεντρική Ασία έχει αποκτήσει ζωτική σημασία για την ασφάλεια και τη σταθερότητα. Οι ταραχές που ξέσπασαν τον Ιανουάριο του 2022 στο Καζακστάν, που τερματίστηκαν μετά την αποστολή στρατευμάτων υπό ρωσική ηγεσία από την Οργάνωση του Συμφώνου Συλλογικής Ασφάλειας, και οι συγκρούσεις μεταξύ των χωρών της Κεντρικής Ασίας, καταδεικνύουν τον κίνδυνο αποσταθεροποίησης σε μια περιοχή που βρίσκεται υπό την επιρροή της Μόσχας, Η επιρροή αυτή ωστόσο έχει εξασθενήσει στην Κεντρική Ασία λόγω της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία και της συγκέντρωσης στρατευμάτων στο μέτωπο. Η αλλαγή αυτή έχει δημιουργήσει ευκαιρίες για τις χώρες της Κεντρικής Ασίας να αναδειχθούν ως πιο ανεξάρτητοι περιφερειακοί παράγοντες, και έχει ανοίξει νέες οδούς για εταιρική σχέση και συνεργασία με την ΕΕ σε τομείς όπως η ενέργεια, οι πρώτες ύλες και η συνδεσιμότητα. Ωστόσο, η Ρωσία παραμένει βασικός πάροχος ασφάλειας στην περιοχή, καθώς διαθέτει στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε τρεις από τις πέντε χώρες της Κεντρικής Ασίας, και ελέγχει τα δύο τρίτα των εισαγωγών όπλων και στηρίζει τις κυβερνήσεις της περιοχής.
Όσον αφορά το εμπόριο και τις επενδύσεις, η κινεζική επιρροή αυξάνεται με την πρωτοβουλία της «Μία Ζώνη - Ένας δρόμος». Ανταποκρινόμενη στην πρωτοβουλία, η ΕΕ αύξησε τη δέσμευση και τις επενδύσεις της στην περιοχή με την Global Gateway της ΕΕ. Λαμβάνοντας υπόψη τη βοήθεια των επιμέρους κρατών μελών, η ΕΕ έχει καταστεί ο μεγαλύτερος χορηγός βοήθειας στην Κεντρική Ασία, διαθέτοντας πάνω από 550 εκατ. EUR στο περιφερειακό πολυετές ενδεικτικό πρόγραμμα της Κεντρικής Ασίας για την περίοδο 2021-2027. Η ΕΕ και η Κεντρική Ασία έχουν προβεί σε σημαντικές ενέργειες μέσω της Global Gateway της ΕΕ για την ανάπτυξη του διαδρόμου μεταφορών μέσω της Κασπίας, με σκοπό τη δημιουργία μιας πολυτροπικής, σύγχρονης και ανταγωνιστικής οδού μεταξύ Ευρώπης και κεντρικής Ασίας.
Το Κοινοβούλιο εξακολουθεί να τονίζει τη σημασία που έχει ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η χρηστή διακυβέρνηση και η κοινωνική ανάπτυξη, υπογραμμίζοντας τον ρόλο που διαδραματίζει η κοινοβουλευτική διπλωματία.

Νομική βάση

• Τίτλος V της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση: «Εξωτερική δράση»·
• Τα άρθρα 206-207 (εμπόριο) και τα άρθρα 216-219 (διεθνείς συμφωνίες) της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης·
• συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας (ΣΕΣΣ) που καλύπτουν τις διμερείς σχέσεις, με εξαίρεση το Τουρκμενιστάν, για το οποίο ισχύει ενδιάμεση εμπορική συμφωνία. Η νέα ενισχυμένη συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας με το Καζακστάν τέθηκε πλήρως σε ισχύ την 1η Μαρτίου 2020. Η ενισχυμένη ΣΕΣΣ με την Κιργιζία μονογραφήθηκε τον Ιούλιο του 2019, ενώ σε εξέλιξη βρίσκονται διαπραγματεύσεις με το Ουζμπεκιστάν. Το ενδιαφέρον του για μια ενισχυμένη ΣΕΣΣ έχει εκφράσει επίσης το Τατζικιστάν.

Οι χώρες της Κεντρικής Ασίας και οι σχέσεις ΕΕ-Κεντρικής Ασίας

Για πολλά χρόνια, οι σχέσεις μεταξύ των χωρών της Κεντρικής Ασίας ήταν σε γενικές γραμμές κακές, λόγω διαφορών όσον αφορά τα σύνορα και τους πόρους. Ωστόσο, η κατάσταση μεταβλήθηκε ταχέως μετά την αλλαγή ηγεσίας στο Ουζμπεκιστάν το 2016, που δημιούργησε νέες δυνατότητες για περιφερειακή συνεργασία.

Οι τακτικές σύνοδοι κορυφής των ηγετών της Κεντρικής Ασίας αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της περιφερειακής διπλωματίας. Η πρώτη σύνοδος κορυφής των ηγετών της Κεντρικής Ασίας για την περιφερειακή συνεργασία πραγματοποιήθηκε στην Αστάνα τον Μάρτιο του 2018. Τον Αύγουστο του 2024, κατά την έκτη συμβουλευτική σύνοδο των ασιατικών αρχηγών κρατών στην Αστάνα, οι ηγέτες ενέκριναν χάρτη πορείας για την περιφερειακή συνεργασία έως το 2027 και θέσπισαν τη στρατηγική για την Κεντρική Ασία – 2040. Οι πρωτοβουλίες αυτές αποσκοπούν στην ενίσχυση του διακυβερνητικού συντονισμού, στην ενίσχυση της περιφερειακής ταυτότητας και στην προώθηση της οικονομικής ολοκλήρωσης. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αποτελούν ένα ακόμη επίκεντρο της προσοχής, δεδομένου του τεράστιου δυναμικού περιφερειακής συνεργασίας και επενδύσεων. Η περιφερειακή οικονομία είναι επί του παρόντος αβέβαιη λόγω της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, του παγκόσμιου πληθωρισμού και της αύξησης των τιμών των βασικών προϊόντων.

Όλες οι χώρες της Κεντρικής Ασίας ακολουθούν πολυσχιδή εξωτερική πολιτική, καθώς επιδιώκουν να εξισορροπήσουν τους δεσμούς τους με τη Ρωσία, την Κίνα, την ΕΕ και τις ΗΠΑ ειδικότερα. Οι σχέσεις με την Τουρκία και το Ιράν είναι επίσης σημαντικές. Το Τουρκμενιστάν είναι σε μεγάλο βαθμό κλειστό στον έξω κόσμο, και η «μόνιμη ουδετερότητά» του αναγνωρίζεται ακόμη και από τον ΟΗΕ. Μετά την κατάληψη της χώρας από τους Ταλιμπάν τον Αύγουστο του 2021, η κατάσταση στο Αφγανιστάν έχει καταστεί όχι μόνο παγκόσμιο ζήτημα αλλά και το κύριο μέλημα των κυβερνήσεων της Κεντρικής Ασίας. Ολόκληρη η περιοχή της Κεντρικής Ασίας έχει καταστεί κρίσιμη περιοχή για τον περιορισμό του θρησκευτικού εξτρεμισμού και των τρομοκρατικών δικτύων, καθώς και για την παράνομη διακίνηση ναρκωτικών εντός των συνόρων της. Λόγω της ανθρωπιστικής κρίσης στο Αφγανιστάν, η Κεντρική Ασία έχει καταστεί προορισμός μεγάλου αριθμού Αφγανών προσφύγων, οι οποίοι, κατά συνέπεια, είναι δυνητικοί αποδέκτες πρόσθετης στήριξης της ΕΕ, με διμερή και περιφερειακά προγράμματα στο πλαίσιο του πολυετούς ενδεικτικού προγράμματος της ΕΕ για την περίοδο 2021-2027.

Το πεδίο των σχέσεων της ΕΕ συνδέεται με την ετοιμότητα των επιμέρους χωρών της Κεντρικής Ασίας να προβούν σε μεταρρυθμίσεις και να ενισχύσουν τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, το κράτος δικαίου και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, καθώς και να εκσυγχρονίσουν και να διαφοροποιήσουν την οικονομία, μεταξύ άλλων στηρίζοντας τον ιδιωτικό τομέα και τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Η στρατηγική της ΕΕ για την Κεντρική Ασία εγκρίθηκε από το Συμβούλιο τον Ιούνιο του 2019. Για την περαιτέρω εμβάθυνση των διμερών δεσμών, η ΕΕ διαπραγματεύεται ΕΣΕΣΣ με χώρες της Κεντρικής Ασίας. Από τις αρχές του 2025, οι ΕΣΕΣΣ έχουν υπογραφεί ή πλησιάζουν να ολοκληρωθούν με το Καζακστάν, την Κιργιζία και το Ουζμπεκιστάν, ενώ ολοκληρώθηκαν οι διαπραγματεύσεις με το Τατζικιστάν.

Η διεθνής διάσκεψη ΕΕ-Κεντρικής Ασίας για τη συνδεσιμότητα (Global Gateway) πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2022 στη Σαμαρκάνδη του Ουζμπεκιστάν. Η σημασία για περιφερειακή προσέγγιση και συνεργασία τονίστηκε επίσης στις υπουργικές συνόδους ΕΕ-Κεντρικής Ασίας. Η 19η υπουργική σύνοδος ΕΕ-Κεντρικής Ασίας πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2023. Η ΕΕ και η Κεντρική Ασία ενέκριναν κοινό χάρτη πορείας για την εμβάθυνση των δεσμών, περιγράφοντας τους τομείς και τα σημεία δράσης για την ενίσχυση των σχέσεων μέσω του διαλόγου και της πρακτικής συνεργασίας. Ο εν λόγω χάρτης πορείας δίνει έμφαση στην ενίσχυση της συνδεσιμότητας, ιδίως μέσω του εμπορίου, των επενδύσεων και των έργων υποδομής, σε ευθυγράμμιση με την πρωτοβουλία Global Gateway της ΕΕ.

Το 2023 οι εμπορευματικές συναλλαγές ανήλθαν σε 52,8 δισεκατομμύρια EUR, με εμπορικό πλεόνασμα ύψους 12,4 δισεκατομμυρίων EUR υπέρ της Κεντρικής Ασίας. Η Κεντρική Ασία προμηθεύει κυρίως την ΕΕ με πρώτες ύλες όπως αργό πετρέλαιο, φυσικό αέριο, μέταλλα και βαμβάκι. Σε αντάλλαγμα, η ΕΕ εξάγει κατά κύριο λόγο μηχανήματα, εξοπλισμό μεταφορών και μεταποιημένα προϊόντα, τα οποία από κοινού αντιπροσωπεύουν πάνω από το ήμισυ των συνολικών εξαγωγών της προς την περιοχή. Η πρώτη σύνοδος κορυφής ΕΕ-Κεντρικής Ασίας πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 2025 στη Σαμαρκάνδη. Σε ένα μεταλλασσόμενο παγκόσμιο και περιφερειακό γεωπολιτικό τοπίο, οι ηγέτες της ΕΕ και της Κεντρικής Ασίας επαναβεβαίωσαν τη δέσμευσή τους για εμβάθυνση της συνεργασίας και αποφάσισαν να αναβαθμίσουν τη σχέση τους σε στρατηγική σχέση.

Οι δραστηριότητες του Κοινοβουλίου με την Κεντρική Ασία διεξάγονται κυρίως από την Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων (AFET), την Επιτροπή Διεθνούς Εμπορίου (INTA), την Υποεπιτροπή Ασφάλειας και Άμυνας (SEDE), την Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (DROI) και την Αντιπροσωπεία για τις σχέσεις με την Κεντρική Ασία (D-CAS), καθώς και μέσω των Επιτροπών Κοινοβουλευτικής Συνεργασίας (ΕΚΣ) και της Αντιπροσωπείας για τις σχέσεις με το Αφγανιστάν (D-AF), μεταξύ άλλων οργανισμών. Οι βουλευτές επιβλέπουν την εφαρμογή των συμφωνιών και επικεντρώνονται σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στην πολιτική κατάσταση, την οικονομική και αναπτυξιακή συνεργασία και τις εκλογικές διαδικασίες.

Μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 και την απόφαση της ΕΕ να επιβάλει σειρά δεσμών κυρώσεων στη Ρωσία, ορισμένες χώρες της Κεντρικής Ασίας και ιδίως το Καζακστάν, η Κιργιζία και το Ουζμπεκιστάν, εξελίχθηκαν σε πιθανούς κόμβους για παράκαμψη των κυρώσεων, όπως καταγγέλθηκε με ψηφίσματα του Κοινοβουλίου.

Τον Ιανουάριο του 2024, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με τη στρατηγική της ΕΕ για την Κεντρική Ασία, επικαιροποιώντας τη συνολική του προσέγγιση στην περιοχή, και χαιρετίζοντας τα σχέδια για την πρώτη σύνοδο κορυφής ΕΕ-Κεντρικής Ασίας το 2025. Το ψήφισμα εγκρίνει επίσης τον κοινό χάρτη πορείας του Οκτωβρίου 2023 για την εμβάθυνση των δεσμών μεταξύ της ΕΕ και της Κεντρικής Ασίας, ο οποίος χρησιμεύει ως στρατηγικό σχέδιο για την προώθηση του διαλόγου και της συνεργασίας.

1. Καζακστάν

Το Κοινοβούλιο έδωσε την έγκρισή του για την ενισχυμένη ΣΕΣΣ με το Καζακστάν τον Δεκέμβριο του 2017, τονίζοντας τη σημασία της αρχής των «αναλογικών κερδών» για την τόνωση των πολιτικών και κοινωνικοοικονομικών μεταρρυθμίσεων. Η ΕΣΕΣΣ ΕΕ-Καζακστάν τέθηκε σε ισχύ τον Μάρτιο του 2020.

Ο πρώην Πρόεδρος Nursultan Nazarbayev παραιτήθηκε τον Μάρτιο του 2019, έπειτα από παραμονή στην εξουσία επί τρεις δεκαετίες, ωστόσο ως «Ανώτατος Ηγέτης» και «Πατέρας του Έθνους» διατήρησε σημαντική επιρροή και τυπικές εξουσίες έως το 2022.

Το 2020 το Καζακστάν προσχώρησε στο Διεθνές Σύμφωνο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, μια πολυμερή συνθήκη που περιλαμβάνεται στον Διεθνή Χάρτη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Τον Ιανουάριο του 2021 το Καζακστάν κατήργησε τη θανατική ποινή μετά την επικύρωση του δεύτερου Προαιρετικού Πρωτοκόλλου του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα των Ηνωμένων Εθνών. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) επαίνεσε την ενέργεια αυτή.

Αφού ξέσπασαν διαμαρτυρίες μετά από τη ραγδαία αύξηση των τιμών του υγροποιημένου φυσικού αερίου τον Ιανουάριο του 2022, άγνωστοι, άρτια εκπαιδευμένοι και οργανωμένων ένοπλοι προέβησαν σε βίαιες ενέργειες. Ο Πρόεδρος Tokayev κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Σε απάντηση στο αίτημα του Προέδρου Tokayev, η Οργάνωση του Συμφώνου Συλλογικής Ασφάλειας, μια στρατιωτική συμμαχία υπό την ηγεσία της Ρωσίας, συμφώνησε να στείλει στρατιώτες («ειρηνευτικές δυνάμεις») στο Καζακστάν από τη Ρωσία, τη Λευκορωσία, το Τατζικιστάν, την Αρμενία και την Κιργιζία.

Ο Πρόεδρος Tokayev εκμεταλλεύτηκε την κρίση για να κατηγορήσει την προηγούμενη κυβέρνηση, να εδραιώσει την εξουσία του και να τερματίσει τη διευθέτηση διττής εξουσίας που του είχε επιβάλει ο Nazarbayev. Ο Tokayev ανέλαβε τα καθήκοντα του προέδρου του Συμβουλίου Ασφαλείας και διόρισε νέο πρωθυπουργό. Εξέχοντα μέλη της οικογένειας του Nazarbayev που διαδραμάτιζαν ρόλους καίριας σημασίας έχασαν τις θέσεις επιρροής τους. Τον Σεπτέμβριο του 2022, το Κοινοβούλιο του Καζακστάν μετέφερε ξανά την πρωτεύουσα του κράτους από τη Nur-Sultan στην Astana, ως τελευταία κίνηση για να αποστασιοποιηθεί η χώρα από τον πρώτο πρόεδρο της πρώην Σοβιετικής Δημοκρατίας, Nursultan Nazarbayev.

Τον Ιούνιο 2022, το Καζακστάν διεξήγαγε συνταγματικό δημοψήφισμα με το οποίο εισήχθησαν ουσιαστικές αλλαγές στην υφιστάμενη θεσμική ισορροπία εξουσιών, μεταξύ άλλων με τη μείωση της εξουσίας του Προέδρου και την ενίσχυση του ρόλου του κοινοβουλίου. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές αποσκοπούσαν στην αντιμετώπιση μακροχρόνιων ανησυχιών σχετικά με τη συγκέντρωση της εξουσίας στην προεδρία και στην προώθηση ενός πιο ισορροπημένου πολιτικού συστήματος.

Οι οικονομικές προοπτικές του Καζακστάν για το 2025 παραμένουν συγκρατημένα αισιόδοξες, με αύξηση του ΑΕΠ κατά περίπου 4%. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν αβεβαιότητες, ιδίως όσον αφορά την παραγωγή πετρελαίου και τις παγκόσμιες οικονομικές συνθήκες. Η χώρα εξακολουθεί να εργάζεται για την επίτευξη του μακροπρόθεσμου στόχου της να προσχωρήσει στις 30 πιο ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου έως το 2050, όπως περιγράφεται στη στρατηγική του Καζακστάν για το 2050. Το Καζακστάν εξακολουθεί να επιδιώκει την ελευθέρωση και να εργάζεται για την προσαρμογή σε μια κοινωνικά προσανατολισμένη οικονομία. Ο προϋπολογισμός της χώρας για την περίοδο 2025-2027 διατηρεί ισχυρή κοινωνική εστίαση, με σημαντικές επενδύσεις στην εκπαίδευση, την υγεία και τα κοινωνικά προγράμματα. Η κυβέρνηση έχει εντείνει τον αγώνα της κατά της διαφθοράς.

Η ΕΕ είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος του Καζακστάν και ο μεγαλύτερος ξένος επενδυτής. Το 2024, οι εξαγωγές του Καζακστάν προς την ΕΕ ανήλθαν σε 33.5 δισ. EUR, ενώ οι εισαγωγές από την ΕΕ στο Καζακστάν ανήλθαν σε 11.5 δισ. EUR. Συνολικά το εμπόριο αγαθών αυξήθηκε κατά 6% σε σύγκριση με το 2023.

Τον Μάρτιο του 2023, το Καζακστάν διεξήγαγε πρόωρες βουλευτικές εκλογές, εφαρμόζοντας ένα μικτό εκλογικό σύστημα με κατανομή του 70% των εδρών σε αναλογική βάση και του 30% κατά πλειοψηφία. Οι εκλογές είχαν ως αποτέλεσμα το κόμμα Amanat (πρώην Nur-Otan) να εξασφαλίσει πλειοψηφία με το 53,9% των ψήφων, συγκεντρώνοντας 64 από τις 98 έδρες στη Mazhilis (κάτω Βουλή).

Τον Οκτώβριο του 2024, η ΕΕ και το Καζακστάν πραγματοποίησαν την 21η σύνοδο του Συμβουλίου Συνεργασίας, η οποία επικεντρώθηκε στην ενίσχυση των μεταφορικών συνδέσεων, ιδίως του διαδρόμου μεταφορών μέσω της Κασπίας. Και οι δύο πλευρές αναγνώρισαν την πρόοδο που έχει σημειωθεί όσον αφορά την οριζόντια συμφωνία αεροπορικών μεταφορών και την εταιρική σχέση τους για τις κρίσιμες πρώτες ύλες. Συζήτησαν επίσης τις επικείμενες συμφωνίες διευκόλυνσης της έκδοσης θεωρήσεων και επανεισδοχής. Η ΕΕ επαίνεσε τη συμβολή του Καζακστάν στην ενεργειακή ασφάλεια και τη δέσμευσή του για επίτευξη ουδέτερου ισοζυγίου διοξειδίου του άνθρακα έως το 2060, καθώς και τη συμμετοχή του στην παγκόσμια δέσμευση για το μεθάνιο.

Η τελευταία φορά που το Κοινοβούλιο παρέστη ως παρατηρητής στις εκλογές στο Καζακστάν ήταν το 2005. Το Γραφείο Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ/ODIHR) απέστειλε εκλογικούς παρατηρητές στο Καζακστάν. Όσον αφορά τις πρόωρες βουλευτικές εκλογές του Μαρτίου 2023, ο ΟΑΣΕ/ODIHR ανέπτυξε αποστολή για την παρακολούθηση των εκλογών, εξαιτίας της ανησυχίας για την απουσία πραγματικής αντιπολίτευσης στο κόμμα «Amanat» (πρώην «Nur-Otan»), καθώς και τη μη συμμόρφωση με τις συστάσεις που αφορούν τις θεμελιώδεις ελευθερίες, την αμεροληψία της εκλογικής διοίκησης και την επιλεξιμότητα.

Το Κοινοβούλιο υπογραμμίζει ότι πρέπει να διασφαλιστούν οι θεμελιώδεις ελευθερίες, να τερματιστεί η αυθαίρετη κράτηση ακτιβιστών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και μελών των κινημάτων της αντιπολίτευσης και να εξασφαλιστούν τα δικαιώματα των ατόμων ΛΟΑΤΚΙ+ και η ασφάλεια των Καζάχων και άλλων ομάδων εθνοτικών μειονοτήτων. Επιπλέον, ζήτησε πιθανές ατομικές κυρώσεις κατά των αξιωματούχων του Καζακστάν οι οποίοι ευθύνονται άμεσα για παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με τις διαμαρτυρίες και τη βία στο Καζακστάν τον Ιανουάριο 2022, επαναλαμβάνοντας τις ανησυχίες του για τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μετά το ξέσπασμα των διαμαρτυριών στη χώρα, καθώς και για τη διαδεδομένη χρήση βίας και την περιφρόνηση της δημοκρατίας.

Η ΕΚΣ ΕΕ-Καζακστάν είναι αρμόδια για τη διαχείριση των σχέσεων μεταξύ των δύο κοινοβουλίων. Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 2024 πραγματοποιήθηκε η 21η ΕΚΣ ΕΕ-Καζακστάν. Επικεντρώθηκε στην ενίσχυση των πολιτικών και οικονομικών σχέσεων και στην αποφυγή κυρώσεων, στον διάδρομο μεταφορών μέσω της Κασπίας, στη συνεργασία στον τομέα της ενέργειας και στην κλιματική αλλαγή. Το Κοινοβούλιο τόνισε τη σημασία της πολιτικής πολυμορφίας και της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης στο Καζακστάν και συνεργάζεται με υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ακτιβιστές.

2. Κιργιζία

Η τρέχουσα ΣΕΣΣ ΕΕ-Κιργιζίας του 2019 πρόκειται να αντικατασταθεί από την ΕΣΕΣΣ, η οποία υπεγράφη τον Ιούνιο του 2024, αλλά δεν έχει ακόμη επικυρωθεί. Η ΕΣΕΣΣ καλύπτει ευρύ φάσμα τομέων, συμπεριλαμβανομένων του πολιτικού διαλόγου, του εμπορίου και των επενδύσεων, της βιώσιμης ανάπτυξης, της έρευνας και καινοτομίας, της εκπαίδευσης, του περιβάλλοντος και της κλιματικής αλλαγής, καθώς και του κράτους δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της κοινωνίας των πολιτών. Επιτρέπει επίσης τη συνεργασία στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής και της πολιτικής ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης των συγκρούσεων, της διαχείρισης κρίσεων και της περιφερειακής σταθερότητας.

Η ΕΕ είναι μεταξύ των βασικών υποστηρικτών της βιώσιμης ανάπτυξης και των μεταρρυθμίσεων στην Κιργιζία. Το πολυετές ενδεικτικό πρόγραμμα για την περίοδο 2021-2027 ανταποκρίνεται στην εθνική αναπτυξιακή στρατηγική της Κιργιζίας για το 2040, που καθορίζει έναν μακροπρόθεσμο χάρτη πορείας για να αναδειχθεί η Κιργιζία σε μια ισχυρή, αυτάρκη και ευημερούσα χώρα.

Η τρέχουσα εταιρική σχέση ΕΕ-Κιργιζίας επικεντρώνεται στην ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή, στις ενεργειακές υποδομές και στη στήριξη των νέων. Στις βασικές πρωτοβουλίες περιλαμβάνεται το πρόγραμμα για ανθεκτικούς υδάτινους πόρους στην Κιργιζία, το οποίο συνδυάζει δάνειο ύψους 42 εκατ. EUR από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης με επιχορήγηση της ΕΕ ύψους 15 εκατ. EUR για την ενίσχυση της διαχείρισης των υδάτων. Η ΕΕ ενέκρινε επίσης πρωτοβουλία ύψους 5 εκατ. EUR που επικεντρώνεται στους νέους, στην ισότητα των φύλων και στα ανθρώπινα δικαιώματα. Επιπλέον, η ΕΕ εξακολουθεί να προσφέρει περισσότερες από 300 υποτροφίες ετησίως σε σπουδαστές από την Κιργιζία, σύμφωνα με τη στρατηγική Global Gateway της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Το Γραφείο Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΑΣΕ παρακολουθεί τακτικά τις βουλευτικές και προεδρικές εκλογές. Τον Οκτώβριο 2020 διεξήχθησαν βουλευτικές εκλογές στην Κιργιζία, οι οποίες στη συνέχεια ακυρώθηκαν κατόπιν μαζικών διαμαρτυριών για παρατυπίες και εξαγορά ψήφων. Ο Πρόεδρος της Κιργιζίας, Sooronbay Jeenbekov, παραιτήθηκε τον Οκτώβριο του 2020 και η χώρα διεξήγαγε προεδρικές εκλογές τον Ιανουάριο του 2021, μετά τις οποίες ο Sadyr Japarov ανέλαβε καθήκοντα ως ο έκτος Πρόεδρος της Κιργιζίας. Η ΕΕ σημείωσε χαμηλό ποσοστό συμμετοχής στις εκλογές, έλλειψη ισότιμων όρων ανταγωνισμού για τους υποψηφίους, παραβιάσεις όσον αφορά τις διαδικασίες προεκλογικής εκστρατείας και κατάχρηση των διοικητικών πόρων, όπως ανέφερε το Γραφείο Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΑΣΕ.

Σε δημοψήφισμα που διεξήχθη τον Απρίλιο 2021, οι ψηφοφόροι ενέκριναν νέο Σύνταγμα το οποίο μείωσε το μέγεθος του κοινοβουλίου κατά 25%, σε 90 έδρες. Έδωσε επίσης στον Πρόεδρο την εξουσία να διορίζει δικαστές και τους επικεφαλής των αρχών επιβολής του νόμου και αντικατέστησε τον νόμο που επιτρέπει στον πρόεδρο την άσκηση μία θητείας υπέρ της επανεκλογής για δεύτερη θητεία. Οι τελευταίες βουλευτικές εκλογές της χώρας πραγματοποιήθηκαν τον Νοέμβριο του 2021 και οι επόμενες βουλευτικές εκλογές έχουν προγραμματιστεί για το 2025.

Τον Νοέμβριο του 2024, η ΕΕ και η Κιργιζία διεξήγαγαν τον 14ο διάλογο για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο οποίος ήταν ο πρώτος μετά την υπογραφή της ΕΣΕΣΣ τον Ιούνιο του 2024. Η ΕΕ εξέφρασε τις ανησυχίες της σχετικά με το περιοριστικό νομοσχέδιο της Κιργιζίας τον Απρίλιο του 2024 για τους ξένους πράκτορες, σύμφωνα με το πρότυπο της ρωσικής νομοθεσίας, και επισήμανε το ενδεχόμενο δημόσιας δυσαρέσκειας. Η ΕΕ έθεσε επίσης το θέμα των ελευθεριών της έκφρασης, των μέσων ενημέρωσης, του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι. Η ΕΕ τόνισε τη συρρίκνωση του πεδίου δράσης της κοινωνίας των πολιτών, τονίζοντας τον ζωτικό ρόλο που διαδραματίζουν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης στη διασφάλιση της σταθερότητας μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Από το 2016, η Κιργιζία έχει επωφεληθεί από την αδασμολόγητη και χωρίς ποσοστώσεις πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ για τα δύο τρίτα των προϊόντων της στο πλαίσιο του συστήματος γενικευμένων προτιμήσεων + (ΣΓΠ +), ενισχύοντας τους οικονομικούς δεσμούς και δημιουργώντας ευκαιρίες για αύξηση και διαφοροποίηση των εξαγωγών. Το 2024 η αξία των εμπορικών συναλλαγών ΕΕ-Κιργιζίας ανήλθε σε 2,8 δισεκατομμύρια EUR. Οι εξαγωγές της ΕΕ προς την Κιργιζία εκτιμήθηκαν σε 2.7 δισ. EUR, οι οποίες αφορούσαν κυρίως εξοπλισμό μεταφορών, μηχανήματα και χημικά προϊόντα. Οι εισαγωγές της ΕΕ από την Κιργιζία αποτελούνταν σε μεγάλο βαθμό από πολύτιμα μέταλλα και ορυκτά προϊόντα.

Το Κοινοβούλιο ανησυχεί έντονα για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Κιργιζία. Η έρευνα σχετικά με τον θάνατο του υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Azimjon Askarov ενώ ήταν υπό κράτηση τον Ιούλιο του 2020 περατώθηκε και στη συνέχεια ξεκίνησε εκ νέου.

Το Κοινοβούλιο εκφράζει την ικανοποίησή του για την κατάπαυση του πυρός που ανακοινώθηκε μετά τις συγκρούσεις στα σύνορα Κιργιζίας-Τατζικιστάν τον Απρίλιο του 2021, καλώντας και τις δύο πλευρές να διεξαγάγουν διπλωματικές συζητήσεις αντί να συμμετάσχουν σε στρατιωτικές συγκρούσεις. Η σύγκρουση στα σύνορα μεταξύ Κιργιζίας και Τατζικιστάν έχει προκαλέσει τον θάνατο και τον τραυματισμό εκατοντάδων ανθρώπων, καθώς και τον εκτοπισμό χιλιάδων. Η Κιργιζία αποτελεί σημαντικό εταίρο της κοινοβουλευτικής διπλωματίας του ΕΚ, με τακτικές επαφές και ανοικτή συζήτηση σχετικά με την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα, την στάση της έναντι της Ρωσίας και τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας. Τον Ιούλιο του 2023, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την ελευθερία της έκφρασης στην Κιργιζία, ως απάντηση στο αμφιλεγόμενο νομοσχέδιο της Κιργιζίας για τα μέσα ενημέρωσης και τις ΜΚΟ. Πρόκειται για ένα από τα κύρια ζητήματα του τακτικού διακοινοβουλευτικού διαλόγου που εξετάστηκαν όταν επισκέφτηκε την Κιργιζία η D-CAS τον Δεκέμβριο του 2023 με σκοπό τη σύγκληση της 16ης Επιτροπή Κοινοβουλευτικής Συνεργασίας ΕΕ-Δημοκρατίας της Κιργιζίας.

Το Κοινοβούλιο εξέφρασε την ανησυχία του για τα «προπαγανδιστικά» νομοσχέδια του 2015 σχετικά με την κοινότητα των ΛΟΑΤΚΙ+.Τον Αύγουστο του 2023, η Κιργιζία θέσπισε νέο νόμο που αποσκοπεί στον περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης και της πρόσβασης σε πληροφορίες σχετικά με τα άτομα ΛΟΑΤΚΙ+, τις ταυτότητες, τα δικαιώματα και τη ζωή τους.

Το ψήφισμα του Κοινοβουλίου σχετικά με την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Κιργιζία τον Δεκέμβριο του 2024 εξέφρασε ανησυχίες σχετικά με τη σύλληψη του Temirlan Sultanbekov, ηγέτη του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Κιργιζίας, μαζί με άλλους ακτιβιστές υπέρ της δημοκρατίας, αμφισβητώντας τη νομιμότητα των κρατήσεών τους πριν από τις δημοτικές εκλογές του Νοεμβρίου 2024. Το ψήφισμα επέκρινε την υποβάθμιση των δημοκρατικών πρακτικών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Κιργιζία, συμπεριλαμβανομένης της καταστολής των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης και των κομμάτων της αντιπολίτευσης. Το Κοινοβούλιο επιμένει στην τήρηση των δεσμεύσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης ΕΕ-Κιργιζίας.

Το Κοινοβούλιο επικρότησε τη διασυνοριακή συνεργασία και την οριοθέτηση των συνόρων Κιργιζίας-Ουζμπεκιστάν και Κιργιζίας-Τατζικιστάν, οι οποίες επιβεβαιώθηκαν κατά τη σύνοδο των ηγετών της Κιργιζίας, του Τατζικιστάν και του Ουζμπεκιστάν τον Ιανουάριο του 2025.

3. Ουζμπεκιστάν

Το Ουζμπεκιστάν έγινε η ένατη δικαιούχος χώρα όταν προσχώρησε στο καθεστώς της ΕΕ (ΣΓΠ+) τον Απρίλιο του 2021. Με την προσχώρησή του στο εν λόγω σύστημα, το Ουζμπεκιστάν λαμβάνει πρόσθετα οικονομικά οφέλη λόγω της κατάργησης των δασμών για τα δύο τρίτα των γραμμών προϊόντων που καλύπτονται από το ΣΓΠ+. Το μέσο αυτό τονώνει τις εξαγωγές της χώρας και την ικανότητά της να προσελκύει ξένες επενδύσεις. Το Ουζμπεκιστάν, με τη σειρά του, αναμένεται να εφαρμόσει 27 βασικές διεθνείς συμβάσεις για τη χρηστή διακυβέρνηση, τα ανθρώπινα και εργασιακά δικαιώματα και την προστασία του περιβάλλοντος και του κλίματος.

Τον Ιούλιο του 2022, η ΕΕ και το Ουζμπεκιστάν ολοκλήρωσαν τις διαπραγματεύσεις για μια νέα ΕΣΕΣΣ, η οποία έχει ως στόχο να παράσχει ένα νέο, σύγχρονο και φιλόδοξο πλαίσιο για την ενίσχυση της εταιρικής σχέσης ΕΕ-Ουζμπεκιστάν. Η 19η ετήσια συνεδρίαση της επιτροπής συνεργασίας ΕΕ-Ουζμπεκιστάν πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2023 στην Τασκένδη. Οι δύο πλευρές αντάλλαξαν απόψεις σχετικά με την περαιτέρω ανάπτυξη της χρηματοδοτικής, τεχνικής, εμπορικής, οικονομικής και επενδυτικής συνεργασίας, εστιάζοντας σε μέτρα για την ελευθέρωση και την απλούστευση των εμπορικών διαδικασιών μέσω της χρήσης των οφελών του Συστήματος Γενικευμένων Προτιμήσεων (ΣΓΠ+) της ΕΕ. Οι δύο πλευρές τόνισαν τις προσπάθειες για την ενίσχυση της ενεργειακής απόδοσης και των έργων πράσινης ενέργειας, καθώς και της συνεργασίας για την επέκταση των μεταφορών, συμπεριλαμβανομένης της διεθνούς οδού μεταφορών μέσω της Κασπίας.

Το 2024, το Ουζμπεκιστάν εισήγαγε από την ΕΕ εμπορεύματα αξίας 3.959 εκατ. EUR, ενώ οι εξαγωγές του στην ΕΕ ανήλθαν συνολικά σε 845 εκατ. EUR, ποσό που αντιστοιχεί σε αύξηση κατά 8,2% σε σχέση με το 2023. Το καθεστώς ΣΓΠ + συνέβαλε στην αύξηση αυτή, με τις εξαγωγές του Ουζμπεκιστάν προς την ΕΕ να σημειώνουν σημαντικές αυξήσεις από το 2021.

Το πολυετές ενδεικτικό πρόγραμμα της ΕΕ για το Ουζμπεκιστάν 2021-2027 διέθεσε 76 εκατ. EUR για την περίοδο 2021-2024 και επιπλέον 43 εκατ. EUR για νέες διμερείς πρωτοβουλίες για την περίοδο 2025-2027, με επίκεντρο την ενίσχυση της δημοκρατικής διακυβέρνησης, την προώθηση του ψηφιακού μετασχηματισμού, την προώθηση της βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς οικονομικής ανάπτυξης και την προώθηση της ανάπτυξης ενός έξυπνου και φιλικού προς το περιβάλλον αγροδιατροφικού τομέα.

Μετά την ανάληψη των καθηκόντων του Προέδρου του Ουζμπεκιστάν από τον Shavkat Mirziyoyev το 2016, σημειώθηκαν εκτεταμένες και ταχείες δημοκρατικές αλλαγές. Πρόκειται για θετικές εξελίξεις, οι οποίες περιλαμβάνουν διάφορες φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις και εσωτερικές αλλαγές, όπως η απελευθέρωση ορισμένων πολιτικών κρατουμένων.

Τον Φεβρουάριο του 2021, ο Mirziyoev υπέγραψε νόμο για τη μετάθεση των προεδρικών εκλογών τον Οκτώβριο του 2021. Το Γραφείο Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΑΣΕ επανέλαβε τις συστάσεις του σχετικά με τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων, την επίσπευση της διαδικασίας καταμέτρησης ψήφων και την περικοπή κρατικών πόρων για προεκλογικές εκστρατείες. Τον Ιούλιο του 2023, ο Πρόεδρος του Ουζμπεκιστάν Shavkat Mirziyoyev επανεξελέγη με το 87,1% των ψήφων. Προτίθεται να συνεχίσει τις φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις που προβλέπονται στο πλαίσιο της αναπτυξιακής στρατηγικής 2022-2026, με στόχο την επίτευξη πραγματικής αλλαγής στην κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη της χώρας· αποτελεσματική διοίκηση· πιο ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα· και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών.

Το Ουζμπεκιστάν συνεργάζεται με τους Ταλιμπάν σε θέματα που σχετίζονται με το εμπόριο και την οικονομική αλληλεπίδραση, τη διασφάλιση της ασφάλειας των συνόρων και τη συνεργασία στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών και των διεθνών εμπορευματικών μεταφορών, καθώς και το σιδηροδρομικό έργο που θα συνδέει την μεθοριακή πόλη Τερμέζ στο Ουζμπεκιστάν με την πόλη Πεσαβάρ στο Πακιστάν, διερχόμενο μέσω της Μαζάρ και της Καμπούλ στο Αφγανιστάν.

Οι σχέσεις μεταξύ Ουζμπεκιστάν και Ρωσίας ενισχύθηκαν υπό τον Πρόεδρο Mirziyoyev. Το Ουζμπεκιστάν απείχε στη Γενική Συνέλευση από την καταδίκη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, υιοθετώντας μια επίσημα «ουδέτερη» στάση. Η Ρωσία και το Ουζμπεκιστάν έχουν στρατιωτική και τεχνική συνεργασία, η οποία καλύπτει κοινές προσπάθειες προμήθειας όπλων, έρευνας και εκσυγχρονισμού. Επιπλέον, ως σημαντικός εμπορικός εταίρος, η Ρωσία συνεργάζεται με το Ουζμπεκιστάν στη βιομηχανία πετρελαίου και φυσικού αερίου. Τον Ιανουάριο του 2025, η Ρωσία και το Ουζμπεκιστάν επισημοποίησαν μια στρατιωτική στρατηγική εταιρική σχέση, μαζί με ευρύτερες στρατηγικές πρωτοβουλίες που εκτείνονται έως το 2030.

Τον Ιανουάριο του 2024, πραγματοποιήθηκαν συνομιλίες μεταξύ του ο Κινέζου Προέδρου Xi Jinping και του Προέδρου του Ουζμπεκιστάν Shavkat Mirziyoyev. Ανακοίνωσαν ότι η Κίνα και το Ουζμπεκιστάν αποφάσισαν να αναπτύξουν μια ολοκληρωμένη, παντός καιρού, στρατηγική εταιρική σχέση, για μια νέα εποχή.

Το Κοινοβούλιο κλήθηκε να παρακολουθήσει τις βουλευτικές εκλογές στο Ουζμπεκιστάν για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 2019, αλλά αρνήθηκε με την αιτιολογία ότι οι εκλογές δεν ήταν ούτε ελεύθερες ούτε δίκαιες, επισημαίνοντας το γεγονός ότι όλοι οι υποψήφιοι προέρχονταν από κόμματα υπέρ του καθεστώτος. Ως εκ τούτου, οι εκλογές παρακολουθούνταν μόνο από το Γραφείο Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΑΣΕ.

Το Κοινοβούλιο αποδέχθηκε την πρόσκληση για παρακολούθηση των προεδρικών εκλογών του Οκτωβρίου 2021, παρόλο που οι πέντε υποψήφιοι που καταχωρίστηκαν από την Κεντρική Εκλογική Επιτροπή εικάζεται ότι είναι φιλοκυβερνητικοί.

Η 17η συνεδρίαση της ΕΚΣ ΕΕ-Ουζμπεκιστάν πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2024 και η 18η ΕΚΣ τον Απρίλιο του 2025, τονίζοντας τις προσπάθειες για την ενίσχυση της εταιρικής σχέσης και βασικών τομέων συνεργασίας. Οι συμμετέχοντες συζήτησαν για τη διακοινοβουλευτική συνεργασία και τα κοινά έργα για τη βιώσιμη ανάπτυξη, το εμπόριο, την ενέργεια και τα περιβαλλοντικά θέματα.

4. Τουρκμενιστάν

Οι επίσημες σχέσεις ΕΕ-Τουρκμενιστάν ξεκίνησαν το 1997 και τα δύο μέρη υπέγραψαν ΣΕΣΣ το 1998. Όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και το Τουρκμενιστάν έχουν ήδη επικυρώσει τη ΣΕΣΣ από το 2004. Η επικύρωση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτελεί την τελική εναπομένουσα απαίτηση για την οριστικοποίησή της. Το Κοινοβούλιο αρνήθηκε να δώσει την έγκρισή του για την επικύρωση της ΣΕΣΣ ΕΕ-Τουρκμενιστάν λόγω της βαθιάς ανησυχίας του σχετικά με τα βραχυπρόθεσμα κριτήρια αναφοράς σε σχέση με την πρόοδο του Τουρκμενιστάν όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες. Συνεπώς, οι διμερείς σχέσεις ΕΕ-Τουρκμενιστάν διέπονται επί του παρόντος από την ενδιάμεση εμπορική συμφωνία του 2010. Τον Μάρτιο του 2024, το Τουρκμενιστάν και η ΕΕ υπέγραψαν στις Βρυξέλλες πρωτόκολλο της ΣΕΣΣ, το οποίο αποτέλεσε κρίσιμο βήμα για την ενίσχυση της εταιρικής σχέσης τους και προετοίμασε το έδαφος για ενισχυμένη συνεργασία.

Το Τουρκμενιστάν έχει λάβει μέτρα για το άνοιγμα της χώρας και τη δημιουργία μεγαλύτερου χώρου για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Το Τουρκμενιστάν, ωστόσο, παραμένει υπό το αυταρχικό καθεστώς του Προέδρου Berdymukhamedov. Πρόσφατες εξελίξεις δείχνουν ότι η δημοκρατική ανάπτυξη δεν έχει σημειώσει πρόοδο και η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχει βελτιωθεί ιδιαίτερα. Το 2021, το Τουρκμενιστάν εισήγαγε ορισμένες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργίας Άνω Βουλής. όμως ο ρόλος του Κοινοβουλίου του Τουρκμενιστάν εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά περιορισμένος.

Πέραν των περιφερειακών πλαισίων ΕΕ-Κεντρικής Ασίας, η ΕΕ και το Τουρκμενιστάν διατηρούν ετήσιους διμερείς διαλόγους: τη μικτή επιτροπή ΕΕ-Τουρκμενιστάν και τον διάλογο μεταξύ της ΕΕ και του Τουρκμενιστάν για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η 23η μεικτή επιτροπή συγκλήθηκε τον Δεκέμβριο του 2024 με σκοπό την περαιτέρω ανάπτυξη της εταιρικής σχέσης και της συνεργασίας, ιδίως στους τομείς του εμπορίου, της ενέργειας και της αναπτυξιακής συνεργασίας. Η ΕΕ επιβεβαίωσε εκ νέου ότι το κράτος δικαίου και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελούν ουσιώδεις πτυχές της σχέσης μεταξύ της ΕΕ και του Τουρκμενιστάν. Ο 16ος ετήσιος διάλογος μεταξύ της ΕΕ και του Τουρκμενιστάν για τα ανθρώπινα δικαιώματα πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2024. Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στα συγκεκριμένα μέτρα του Τουρκμενιστάν για τη βελτίωση της κατάστασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων των οποίων τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν παραβιαστεί, καθώς και των συνθηκών στα κέντρα κράτησης και στις φυλακές, και της έμφυλης βίας.

Το 2014 το Τουρκμενιστάν και η Τουρκία συμφώνησαν να μεταφέρουν αέριο μέσω του αγωγού Trans-Anatolian, ο οποίος επί του παρόντος μεταφέρει αέριο από την περιοχή Shah Deniz του Αζερμπαϊτζάν. Επιπλέον, το 2021, η εταιρεία Trans Caspian Resources υπέβαλε την πρότασή της για τον αγωγό διασύνδεσης μέσω της Κασπίας, έναν μικρότερο αγωγό που έχει σχεδιαστεί για τη μεταφορά 10-12 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων φυσικού αερίου ετησίως. Μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, η ΕΕ αναζήτησε εναλλακτικές πηγές ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του φυσικού αερίου του Τουρκμενιστάν. Και οι δύο πλευρές διαπραγματεύονται συμφωνία με το Τουρκμενιστάν με στόχο τη διαφοροποίηση των εξαγωγών και την αναζήτηση νέων προμηθειών από την ΕΕ.

Το Κοινοβούλιο έχει εκφράσει επανειλημμένα ανησυχίες σχετικά με τις χαμηλές επιδόσεις του Τουρκμενιστάν όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και, κατά συνέπεια, έχει εμποδίσει μέχρι στιγμής τη θέση σε ισχύ της ΣΕΣΣ. Το Κοινοβούλιο δεν έχει λάβει ποτέ πρόσκληση για παρατήρηση εκλογών στο Τουρκμενιστάν. Τον Φεβρουάριο του 2025, η Αντιπροσωπεία του Κοινοβουλίου για τις σχέσεις με την Κεντρική Ασία μετέβη στο Τουρκμενιστάν για τον 8ο Διακοινοβουλευτικό Διάλογο. Οι συνομιλίες επικεντρώθηκαν στα ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών για το Τουρκμενιστάν, στα ανθρώπινα δικαιώματα, στις μεταρρυθμίσεις για την ισότητα των φύλων και σε τομείς διμερούς συνεργασίας. Αμφότερα τα μέρη υπογράμμισαν την ουδέτερη στάση του Τουρκμενιστάν όσον αφορά την περιφερειακή ασφάλεια και τον στρατηγικό του ρόλο στην ενέργεια και τις μεταφορές. Επανέλαβαν την προσήλωσή τους στη διατήρηση του περιβάλλοντος, τις νομικές μεταρρυθμίσεις και την κοινοβουλευτική συνεργασία. Η αντιπροσωπεία συνεργάστηκε επίσης με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών του Τουρκμενιστάν για την αντιμετώπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της κοινωνικής προόδου και της ενίσχυσης των σχέσεων κυβέρνησης-κοινωνίας των πολιτών.

5. Τατζικιστάν

Η συνεργασία της ΕΕ με το Τατζικιστάν έχει εξελιχθεί σημαντικά. Το ισχύον νομικό πλαίσιο για τις σχέσεις ΕΕ-Τατζικιστάν είναι η ΣΕΣΣ που υπεγράφη τον Οκτώβριο του 2004 και τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2010. Το Κοινοβούλιο ενέκρινε τη σύναψη της ΣΕΣΣ το 2009, αλλά ζήτησε βελτιώσεις στους τομείς των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της διαφθοράς, της υγείας και της παιδείας. Η ΣΕΣΣ συνέβαλε στην ενίσχυση της διμερούς συνεργασίας και ενίσχυσε την προβολή της ΕΕ στο Τατζικιστάν, δημιουργώντας μια πλατφόρμα πολιτικού διαλόγου με στόχο την προώθηση των διμερών εμπορικών και οικονομικών σχέσεων. Περιλαμβάνει επίσης άρθρα σχετικά με τη συνεργασία, τη μετανάστευση και την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, των ναρκωτικών και της τρομοκρατίας.

Η ΕΕ έχει αποδείξει τη δέσμευσή της να στηρίξει τη βιώσιμη ανάπτυξη του Τατζικιστάν μέσω πρωτοβουλιών που επικεντρώνονται σε βασικούς τομείς όπως η ανθρώπινη ανάπτυξη, η πράσινη και ψηφιακή οικονομία χωρίς αποκλεισμούς, η διαχείριση των υδάτων, η κλιματική αλλαγή, η ενέργεια και η συνδεσιμότητα των μεταφορών.

Το Τατζικιστάν είναι σημαντικός εταίρος της ΕΕ που αντιμετωπίζει επί του παρόντος διάφορες προκλήσεις, όπως ο αντίκτυπος των διεθνών κυρώσεων και η επιστροφή πολλών Τατζίκων μεταναστών από τη Ρωσία μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η κρίσιμη κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το έντονο ενδιαφέρον για ένταξη στο καθεστώς εμπορικών προτιμήσεων του ΣΓΠ+. Μετά την κατάληψη του Αφγανιστάν από τους Ταλιμπάν, το Τατζικιστάν έχει υποδεχθεί χιλιάδες Αφγανούς πρόσφυγες. Η χώρα είναι προσηλωμένη στην καταπολέμηση της εξάπλωσης του εξτρεμισμού και του ριζοσπαστισμού στην Κεντρική Ασία.

Στις αρχές του 2023, η ΕΕ και το Τατζικιστάν ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις για μια ΕΣΕΣΣ. Τον Ιούνιο του 2023 πραγματοποιήθηκε η 10η σύνοδος του Συμβουλίου Συνεργασίας ΕΕ - Τατζικιστάν στο Λουξεμβούργο. Έκτοτε, έχουν ξεκινήσει επαφές για την έναρξη των διαπραγματεύσεων για τη σύναψη ενισχυμένης ΣΕΣΣ, με βάση το παράδειγμα άλλων χωρών της Κεντρικής Ασίας. Η ΕΕ ενθαρρύνει το Τατζικιστάν να βελτιώσει τις επιδόσεις του όσον αφορά τις θεμελιώδεις ελευθερίες και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τον Απρίλιο του 2024, η ΕΕ και το Τατζικιστάν πραγματοποίησαν τον τρίτο γύρο διαπραγματεύσεων στο Ντουσάνμπε. Ο 15ος διάλογος για τα ανθρώπινα δικαιώματα πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2024.

Το 2024, οι εξαγωγές του Τατζικιστάν προς την ΕΕ παρουσίασαν αύξηση 67% φτάνοντας τα 291 δισ. EUR, ενώ οι εισαγωγές από την ΕΕ στο Καζακστάν ανήλθαν σε 275 δισ. EUR. Η δέσμευση της ΕΕ στο Τατζικιστάν υπερβαίνει τους οικονομικούς δεσμούς και περιλαμβάνει τομείς όπως η εκπαίδευση, η επαγγελματική κατάρτιση και η στήριξη της κοινωνίας των πολιτών.

Στις βουλευτικές εκλογές που διεξήχθησαν στο Τατζικιστάν τον Μάρτιο του 2025, το κυβερνών Λαϊκό Δημοκρατικό Κόμμα εξασφάλισε 49 από τις 63 έδρες. Αυτό σηματοδότησε τις πρώτες εκλογές αυτού του είδους σε 25 χρόνια χωρίς ανεξάρτητους δυτικούς παρατηρητές, καθώς η αποστολή του ΟΑΣΕ ακυρώθηκε επειδή οι αρχές του Τατζικιστάν δεν παρείχαν εγγυήσεις διαπίστευσης. Αν και πέντε άλλα κόμματα έλαβαν μέρος στις εκλογές, αποκλείστηκαν οι ομάδες της αντιπολίτευσης που αντιτάχθηκαν σθεναρά στο καθεστώς.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι πολύ επικριτικό για την επιδείνωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τον αυξημένο αριθμό κρατήσεων και συλλήψεων ακτιβιστών για τα ανθρώπινα δικαιώματα, πολιτικών αντιπάλων και μελών των οικογενειών τους, καθώς και για τους σοβαρούς περιορισμούς στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης.

Το Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένα εκφράσει ανησυχία για τις συγκρούσεις στα σύνορα Κιργιζίας-Τατζικιστάν και εξέφρασε ικανοποίηση για τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός που επιτεύχθηκε τον Απρίλιο του 2021. Ωστόσο, τον Σεπτέμβριο του 2022, σε διάφορα σημεία των συνόρων κλιμακώθηκε η βία μεταξύ των συνοριοφυλάκων. Τον Φεβρουάριο του 2024, η Κιργιζία και το Τατζικιστάν κατέληξαν σε διακανονισμό με σκοπό να τερματιστούν οι έντονες διαμάχες μέσω της επίτευξης συμφωνίας σχετικά με την οριοθέτηση του 90% των προηγουμένως αμφισβητούμενων εδαφών. Το Κοινοβούλιο επικρότησε τη διασυνοριακή συνεργασία και την οριοθέτηση των συνόρων Κιργιζίας-Τατζικιστάν, οι οποίες επιβεβαιώθηκαν κατά τη σύνοδο των ηγετών της Κιργιζίας, του Τατζικιστάν και του Ουζμπεκιστάν τον Ιανουάριο του 2025.

Το Κοινοβούλιο ενέκρινε τον Ιούλιο του 2022 ψήφισμα σχετικά με την επιδείνωση της κατάστασης στην αυτόνομη επαρχία Gorno-Badakhshan, και επανέλαβε την ανησυχία του για την επιδείνωση των επιδόσεων της χώρας στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο ψήφισμά του Ιανουαρίου του 2024 σχετικά με το Τατζικιστάν: κρατική καταστολή των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης.

Η 11η ΕΚΣ ΕΕ-Τατζικιστάν συνεδρίασε στις Βρυξέλλες τον Δεκέμβριο του 2024, καλύπτοντας θέματα όπως η ουδέτερη θέση του Τατζικιστάν σχετικά με τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, η οικονομική και εμπορική συνεργασία, ο αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής στην Κεντρική Ασία και η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Τατζικιστάν.

Το Κοινοβούλιο εντείνει τον έλεγχο της επιδείνωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα. Η βελτίωση στον τομέα αυτό είναι απαραίτητη για την περαιτέρω ενίσχυση των διμερών σχέσεων μεταξύ του Τατζικιστάν και της ΕΕ.

6. Μογγολία

Η Μογγολία, αν και δεν καλύπτεται από τη στρατηγική της ΕΕ για την Κεντρική Ασία, κατατάσσεται από το Κοινοβούλιο σε αυτή την περιφέρεια στο πλαίσιο των μόνιμων αντιπροσωπειών του. Η Μογγολία έχει πολλές κοινές πολιτιστικές, ιστορικές και οικονομικές πτυχές με τις δημοκρατίες της πρώην ΕΣΣΔ της Κεντρικής Ασίας. Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η Μογγολία έχει διακριθεί ως «όαση δημοκρατίας» με σταθερή οικονομική ανάπτυξη, αν και οι εξελίξεις του 2019 προξένησαν ανησυχίες όσον αφορά τη διάβρωση της δημοκρατίας της. Το 2017, το Κοινοβούλιο ενέκρινε τη ΣΕΣΣ ΕΕ-Μογγολίας.

Η πολιτική σκηνή της Μογγολίας κυριαρχείται επί του παρόντος από την εδραίωση του λαϊκού κόμματος της Μογγολίας, το οποίο κατέχει ευρεία πλειοψηφία στο κοινοβούλιο της Μογγολίας και προεδρικό έλεγχο. Οι βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου 2024 στη Μογγολία εισήγαγαν συνταγματική μεταρρύθμιση, διευρύνοντας το κοινοβούλιο και επανεισάγοντας ένα μικτό εκλογικό σύστημα. Το Λαϊκό Κόμμα της Μογγολίας κέρδισε μικρότερη πλειοψηφία στο κοινοβούλιο των 126 εδρών. Η εκπροσώπηση των γυναικών αυξήθηκε από 17,3% σε 25,4%. Στα βασικά ζητήματα των εκλογών συγκαταλέγονται η διαφθορά, η οικονομία, η ανεργία και ο πληθωρισμός.

Η 23η ετήσια συνεδρίαση της μικτής επιτροπής ΕΕ-Μογγολίας πραγματοποιήθηκε στο Ulaanbaatar τον Ιούλιο του 2025 με σκοπό να επαναβεβαιώσει την εταιρική σχέση που βασίζεται σε κοινές αξίες όπως η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, το κράτος δικαίου και ο σεβασμός των αρχών του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η επιτροπή επικεντρώθηκε στην ενίσχυση της συνεργασίας στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της πράσινης μετάβασης, καθώς και στην αύξηση του εμπορικού κύκλου εργασιών με την αύξηση του ΣΓΠ + της ΕΕ. Οι δύο πλευρές αντάλλαξαν επίσης απόψεις σχετικά με την αποτελεσματική εφαρμογή των μέτρων που περιγράφονται στον χάρτη πορείας για το μνημόνιο συνεννόησης για τη δασική εταιρική σχέση. Τα δύο μέρη συζήτησαν την πρόοδο που επιτεύχθηκε με την εφαρμογή του πολυετούς ενδεικτικού προγράμματος 2021-2027 της Μογγολίας.

Οι δηλώσεις του Κοινοβουλίου σχετικά με τη Μογγολία έχουν κυρίως σχέση με οικονομικά θέματα, αλλά και με τις αναπτυξιακές και ανθρωπιστικές ανάγκες της χώρας που συνδέονται με τις ακραίες καιρικές συνθήκες. Αντιπροσωπεία του Κοινοβουλίου παρακολούθησε τις βουλευτικές εκλογές του 2016 και τις προεδρικές εκλογές του 2017 στη Μογγολία, και σημείωσε ότι στη χώρα αναπτύσσεται μια σταθερή δημοκρατία. Ωστόσο, λόγω της πανδημίας COVID-19 το Κοινοβούλιο δεν παρακολούθησε τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου του 2020 ούτε τις προεδρικές εκλογές του Ιουνίου του 2021.

Η 16η διακοινοβουλευτική συνεδρίαση ΕΕ-Μογγολίας πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2023 στο Ulaan Baator. Η αντιπροσωπεία επαίνεσε το γεγονός ότι η Μογγολία ενθαρρύνει τη δημοκρατία, και είχε άμεσες επαφές με διάφορους εκπροσώπους της κοινωνίας της Μογγολίας. Αυτό περιλάμβανε συναντήσεις με φοιτητές, εκπαιδευτικούς και το Εθνικό Πανεπιστήμιο· τις υψηλότερες βουδιστικές αρχές του Θιβέτ στη χώρα· πολλές ΜΚΟ· και δικαιούχους έργων που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ. Η 17η διακοινοβουλευτική συνεδρίαση ΕΕ-Μογγολίας, που πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο του 2025 στις Βρυξέλλες, επικεντρώθηκε στις διμερείς σχέσεις, τα γεωστρατηγικά περιφερειακά ζητήματα, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την κλιματική αλλαγή, τη συνδεσιμότητα και τις διαπροσωπικές επαφές.

 

Jorge Soutullo / Niccolò Rinaldi

04-2025