Noty tematyczne o Unii Europejskiej
Parlament Europejski
Wypełnij to pole

Przemysł obronny

Przemysł obronny UE odgrywa kluczową rolę w gwarantowaniu bezpieczeństwa i strategicznej autonomii Unii. Przyczynia się również do konkurencyjności i wzrostu gospodarczego. Europejski przemysł obronny od dawna boryka się jednak ze słabościami strukturalnymi, które uniemożliwiają produkcję wyposażenia obronnego w niezbędnym tempie. W związku z rosnącymi napięciami geopolitycznymi UE umieściła obronność na pierwszym miejscu wśród swoich priorytetów i dąży do wzmocnienia przemysłu obronnego, aby uczynić go bardziej elastycznym, innowacyjnym, konkurencyjnym i odpornym.

Podstawa prawna

Inicjatywy na rzecz unijnego przemysłu obronnego opierają się na art. 173 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) dotyczącym polityki przemysłowej UE. Ponadto art. 182 TFUE stanowi podstawę prawną badań i rozwoju technologicznego związanych z obronnością.

W przeciwieństwie do innych sektorów nigdy nie powstał prawdziwie jednolity rynek wyposażenia obronnego. Dodatkowo państwa członkowskie regularnie stosują art. 346 TFUE, by wyłączyć niektóre sektory przemysłu związane z obronnością i takie środki z przepisów UE dotyczących jednolitego rynku, jeżeli uznają to za konieczne ze względu na ochronę ich podstawowych interesów bezpieczeństwa.

Cele

Europejski przemysł obronny jest niezbędnym elementem gotowości obronnej Unii i wiarygodnej strategii odstraszania. Jest również ważnym kołem zamachowym wzrostu gospodarczego, konkurencyjności, innowacji i tworzenia miejsc pracy. Polityka UE w tej dziedzinie ma na celu zwiększenie potencjału produkcyjnego przemysłu obronnego, wzrost inwestycji i ułatwienie dostępu do finansowania, wzmocnienie konkurencyjności i innowacji oraz pobudzenie badań naukowych. UE dąży również do zacieśnienia współpracy między przedsiębiorstwami z branży obronnej w całej Europie, aby zwiększyć ich zdolność produkcyjną, umożliwić osiągnięcie korzyści skali, obniżyć koszty i stworzyć prawdziwie jednolity rynek wyposażenia obronnego.

Osiągnięcia i aktualna sytuacja

A. Polityka przemysłowa UE w dziedzinie obronności od początku XXI wieku

1. Plan stworzenia europejskiego rynku wyposażenia obronnego

We wrześniu 2004 r. Komisja przedstawiła zieloną księgę w sprawie zamówień publicznych w dziedzinie obronności. Miały się one przyczynić do „stopniowego powstania europejskiego rynku wyposażenia obronnego”. Zielona księga stanowiła integralną część strategii „zmierzającej ku polityce Unii Europejskiej w dziedzinie wyposażenia obronnego” z 2003 r. Celem było doprowadzenie do wydajniejszego wykorzystywania zasobów w dziedzinie obronności oraz poprawa konkurencyjności przemysłu obronnego w Europie, a także wsparcie we wprowadzaniu ulepszeń w wyposażeniu wojskowym w ramach europejskiej polityki bezpieczeństwa i obrony.

W 2007 r. państwa członkowskie zgodziły się przyspieszyć rozwój europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej sektora obronnego za pomocą specjalnej strategii. W lipcu 2006 r. wprowadzono międzyrządowy system stymulujący konkurencyjność na europejskim rynku wyposażenia obronnego. Ten dobrowolny system międzyrządowy opiera się na kodeksie postępowania w zakresie zamówień obronnych z listopada 2005 r. Uzupełnia go system sprawozdawczości i nadzoru, który umożliwia wzajemną przejrzystość i rozliczalność między państwami członkowskimi. Innym ważnym elementem jest kodeks najlepszych praktyk w łańcuchu dostaw z maja 2005 r.

Z punktu widzenia integracji rynków krajowych ważna jest standaryzacja wyposażenia obronnego. Podjęcie kroków w kierunku standaryzacji umożliwiło uruchomienie w 2012 r. strony internetowej Europejskiego Systemu Referencyjnych Standardów Obrony (EDSTAR). EDSTAR powstał w rezultacie ustanowienia Europejskiego Systemu Informacji Normalizacji Obronnej. Jest portalem poświęconym szeroko rozumianej normalizacji europejskiego wyposażenia obronnego, na której publikowane są informacje dotyczące norm będących w planach lub mających ulec znacznym zmianom.

W lipcu 2013 r. Komisja przyjęła komunikat, w którym zawarła plan działania mający poprawić wydajność i konkurencyjność europejskiego przemysłu obronnego. W komunikacie zapowiedziano stworzenie mechanizmu monitorowania rynku zamówień publicznych w dziedzinie obronności.

2. Zamówienia publiczne w dziedzinie obronności i wewnątrzunijne transfery produktów związanych z obronnością

Dyrektywą w sprawie wewnątrzunijnych transferów produktów związanych z obronnością (dyrektywa 2009/43/WE) oraz dyrektywą w sprawie zamówień w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa (dyrektywa 2009/81/WE) UE ustanowiła wytyczne w celu sprecyzowania unijnych ram w tym obszarze.

Dyrektywa 2009/43/WE uprościła i zharmonizowała warunki i procedury transferu produktów związanych z obronnością w obrębie UE. Dzięki niej powstał jednolity i przejrzysty system zezwoleń (generalnych, globalnych i indywidualnych) i umożliwiono przedsiębiorstwom uznanym za godne zaufania przeprowadzanie transferów na podstawie generalnych zezwoleń. Zezwolenia indywidualne miały być wyjątkiem i należało je wydawać tylko w wyraźnie uzasadnionych przypadkach.

Na mocy dyrektywy 2009/81/WE wprowadzono zasady udzielania zamówień publicznych w dziedzinie obronności, mające ułatwiać firmom z sektora obronności dostęp do rynków obrony innych państw członkowskich. Dyrektywa przewiduje, że standardowym sposobem postępowania – umożliwiającym większą elastyczność – powinna być procedura negocjacyjna poprzedzona publikacją ogłoszenia. W dyrektywie zawarto też szczegółowe zasady dotyczące bezpieczeństwa informacji wrażliwych, klauzule dotyczące bezpieczeństwa dostaw i szczegółowe zasady podwykonawstwa. Państwa członkowskie mogą jednak objąć umowy dotyczące obronności i bezpieczeństwa derogacją, jeżeli jest to niezbędne do ochrony podstawowych interesów ich bezpieczeństwa.

3. Europejska Agencja Obrony

Europejska Agencja Obrony (EDA) powstała w lipcu 2004 r. w ramach wspólnego działania Rady Ministrów. Ma rozwijać zdolności obronne, propagować i zacieśniać europejską współpracę w zakresie uzbrojenia, wzmacniać europejską bazę technologiczno-przemysłową sektora obronnego, tworzyć konkurencyjny w skali międzynarodowej europejski rynek wyposażenia obronnego oraz zwiększać wydajność europejskich badań i technologii obronnych. Wspólne działanie z 2004 r. najpierw zastąpiono decyzją Rady z lipca 2011 r., a następnie zmieniono decyzją Rady z października 2015 r. w sprawie statutu, siedziby i zasad działania EDA.

4. Europejski program badań w dziedzinie obronności oraz Europejski Fundusz Obronny

Pomimo wysiłków na rzecz ustanowienia wspólnych ram europejskiej polityki obronnej wydatki na europejskie badania w dziedzinie obronności od 2006 r. drastycznie spadały i zaczęły ponownie rosnąć dopiero w minionych kilku latach. W 2015 r. państwa członkowskie zgodziły się na stopniowe odejście od badań nad technologiami wyłącznie cywilnego i podwójnego zastosowania w ramach programu „Horyzont 2020” na rzecz specjalnego europejskiego programu badań w dziedzinie obronności jako części Europejskiego Funduszu Obronnego (EFO).

EFO jest głównym instrumentem UE wspierającym badania i rozwój w dziedzinie obronności. Stał się dostępny 1 stycznia 2021 r., a jego łączny budżet na lata 2021–2027 uzgodniono na poziomie 8 mld EUR (rozporządzenie (UE) 2021/697). Jego głównym celem jest promowanie współpracy między przedsiębiorstwami, w tym małymi i średnimi przedsiębiorstwami (MŚP), i podmiotami badawczymi w całej Unii. Ponadto ma pobudzić rozwój zdolności obronnych poprzez inwestycje oraz wesprzeć unijne przedsiębiorstwa w opracowywaniu najnowocześniejszych i interoperacyjnych technologii i sprzętu obronnego.

EFO poprzedziły dwa programy testowe: działanie przygotowawcze w zakresie badań nad obronnością oraz Europejski program rozwoju przemysłu obronnego.

B. Nowa era w unijnej polityce przemysłowej w dziedzinie obronności

W 2021 r. UE rozpoczęła analizę przyszłości europejskiej polityki bezpieczeństwa i obrony. Proces ten doprowadził do powstania Strategicznego kompasu – dokumentu politycznego, w którym przedstawiono plan działania na rzecz wzmocnienia unijnej polityki bezpieczeństwa i obrony do 2030 r.

Napaść Rosji na Ukrainę i rozpoczęcie wojny w lutym 2022 r. zapoczątkowały nową erę w europejskiej polityce obronnej. Uwidoczniły one poważne wyzwania związane z gotowością przemysłu obronnego UE. W odpowiedzi w 2022 r. podjęto szereg działań na szczeblu UE.

Wspólny komunikat z 2022 r. w sprawie luk inwestycyjnych w zakresie obronności, a ostatnio sprawozdanie Draghiego z 2024 r. w sprawie przyszłości europejskiej konkurencyjności pokazały, że wieloletnie niedoinwestowanie i brak współpracy doprowadziły do krytycznych luk w zdolnościach obronnych oraz do rozdrobnienia europejskiego przemysłu obronnego i rynku produktów związanych z obronnością. Zdolności produkcyjne są bardzo niskie, a państwa członkowskie zależą od zakupu wyposażenia obronnego spoza UE.

W 2023 r. wprowadzono dwa krótkoterminowe środki w celu zaradzenia niedoborom: akt na rzecz wzmocnienia europejskiego przemysłu obronnego przez wspólne zamówienia (EDIRPA), aby zachęcić do wspólnych zamówień w dziedzinie obronności, oraz akt o wspieraniu produkcji amunicji (ASAP), aby zwiększyć produkcję amunicji i pocisków.

W marcu 2024 r. Komisja przedstawiła pierwszą w historii strategię na rzecz europejskiego przemysłu obronnego. Ma ona doprowadzić do zwiększenia wydatków na obronność, usprawnić wspólne udzielanie zamówień, podnieść poziom interoperacyjności między europejskimi siłami zbrojnymi oraz doprowadzić do zacieśnienia współpracy z Ukrainą. Kluczowym środkiem jest wniosek dotyczący rozporządzenia ustanawiającego Program na rzecz europejskiego przemysłu obronnego (EDIP) z pulą w kwocie 1,5 mld EUR sprzyjający długofalowej konkurencyjności przemysłu i obronności.

W pierwszej połowie 2025 r. Komisja zaproponowała trzy kluczowe inicjatywy mające na celu zwiększenie gotowości obronnej i inwestycji w obronność.

1. We wspólnej białej księdze w sprawie przyszłości obronności europejskiej do 2030 r., przedstawionej w marcu 2025 r., w świetle rosnących zagrożeń i wyzwań w zakresie bezpieczeństwa nadano polityce obronnej UE nowy wymiar. Zaproponowano w niej szereg działań mających na celu wzmocnienie i scalenie europejskiego przemysłu obronnego:

  • wzmocnienie potencjału produkcji przemysłowej w całej UE;
  • zagwarantowanie przemysłowi dostaw krytycznych nakładów i zmniejszenie zależności;
  • stworzenie prawdziwie jednolitego unijnego rynku wyposażenia obronnego;
  • uproszczenie obowiązujących przepisów i ograniczenie biurokracji;
  • pobudzenie badań i rozwoju w celu wsparcia innowacji;
  • utrzymywanie, przyciąganie i rozwój talentów w celu zwiększenia umiejętności i wiedzy fachowej w sektorze obronności.

2. Plan ReArm Europe, później przemianowany na „Gotowość 2030”, który ustanawia narzędzia finansowe w celu pobudzenia inwestycji poprzez:

  • uruchomienie krajowej klauzuli wyjścia przewidzianej w pakcie stabilności i wzrostu, umożliwiającej państwom członkowskim zwiększenie wydatków na obronę; oraz
  • uruchomienie instrumentu pożyczkowego w wysokości 150 mld EUR – Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy (SAFE) – aby pomóc państwom członkowskim w inwestowaniu w kluczowe obszary obronności.

3. Tak zwany mały pakiet zbiorczy dotyczący obronności, aby ułatwić wykorzystywanie istniejących funduszy UE również do wzmocnienia unijnego przemysłu obronnego.

W następstwie białej księgi w Planie działania na rzecz gotowości obronnej do 2030 r., opublikowanym w październiku 2025 r., określono główne cele i cele pośrednie służące osiągnięciu gotowości obronnej do 2030 r.

5 listopada 2025 r. Rada i Parlament Europejski osiągnęły wstępne porozumienie polityczne w sprawie małego pakietu zbiorczego dotyczącego obronności. Przełomowym elementem porozumienia jest decyzja o włączeniu Ukrainy do Europejskiego Funduszu Obronnego, przez co zostanie ona zintegrowana z europejską bazą technologiczno-przemysłową sektora obronnego (EDTIB). Porozumienie zmienia pięć głównych programów UE: program „Cyfrowa Europa”, Europejski Fundusz Obronny, instrument „Łącząc Europę”, Platformę na rzecz Technologii Strategicznych dla Europy (STEP) i program „Horyzont Europa”. To umożliwi inwestycje w obronność i produkty podwójnego zastosowania na podstawie tych ram.

Rola Parlamentu Europejskiego

W rezolucji z 10 kwietnia 2002 r. Parlament wezwał do utworzenia Europejskiej Agencji Zbrojeniowej oraz do standaryzacji systemów obrony. W rezolucji z 17 listopada 2005 r. w sprawie Zielonej Księgi na temat zamówień publicznych w sektorze obrony zachęcił Komisję do działań na rzecz stopniowego tworzenia europejskiego rynku wyposażenia obronnego.

W rezolucji z 22 listopada 2012 r. w sprawie wdrożenia wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony Parlament domagał się, aby wzmocnienie europejskich zdolności doprowadziło również do konsolidacji bazy przemysłowej i technologicznej europejskiego przemysłu obronnego.

W rezolucji z 21 listopada 2013 r. w sprawie europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej sektora obronnego Parlament zaapelował o wzmocnienie europejskiej współpracy przemysłowej oraz podkreślił, że należy wspierać misje w ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony poprzez europejskie badania naukowe i rozwojowe przy wykorzystaniu programu na rzecz badań naukowych „Horyzont 2020”.

W rezolucji przyjętej w maju 2015 r. oraz w rezolucji z kwietnia 2016 r. Parlament zaapelował o skuteczną i ambitną europejską politykę zagraniczną i politykę bezpieczeństwa oraz wezwał państwa członkowskie do określenia celów politycznych na podstawie wspólnych interesów. W rezolucji z 22 listopada 2016 r. Parlament zaapelował o pilne utworzenie Europejskiej Unii Obrony.

W rezolucji z 25 marca 2021 r. w sprawie zamówień w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa oraz transferu produktów związanych z obronnością Parlament zwrócił się do Komisji o poprawę dostępu MŚP do finansowania. Wezwał również państwa członkowskie, by zacieśniły wewnątrzunijną współpracę w ramach zamówień w dziedzinie obronności oraz współpracę badawczo-rozwojową, a także by podniosły poziom interoperacyjności między swoimi siłami zbrojnymi.

W rezolucji z 1 marca 2022 r. w sprawie rosyjskiej agresji na Ukrainę Parlament zaapelował o zwiększenie pomocy na rzecz wzmocnienia zdolności obronnych Ukrainy. Państwa członkowskie poproszono, aby szybciej dostarczały Ukrainie broń obronną odpowiednio do jasno określonych potrzeb.

We wrześniu 2023 r. Parlament przyjął stanowisko w sprawie zaproponowanego rozporządzenia w sprawie EDIRPA. Udało mu się dojść do porozumienia z Radą między innymi co do tego, że instrument wygaśnie w grudniu 2025 r., a nie w 2024 r., i będzie dysponować budżetem w wysokości 300 mln EUR.

W rezolucji z 9 maja 2023 r. w sprawie technologii krytycznych dla bezpieczeństwa i obrony Parlament wyraził zadowolenie z utworzenia obserwatorium technologii krytycznych. Podkreślił też, że należy zmniejszyć zależność od dostaw materiałów krytycznych, wspierać inwestycje na rzecz innowacji i rozwoju, priorytetowo traktować wspólne projekty finansowane i współfinansowane przez UE oraz zwiększać finansowanie.

W rezolucji z 12 marca 2025 r. w sprawie białej księgi w sprawie przyszłości europejskiej obrony Parlament wezwał do opracowania jednolitej i jasnej długofalowej wizji europejskiego przemysłu obronnego, aby zapewnić zaspokojenie priorytetowych potrzeb. Podkreślił w niej również, jak ważne jest zwiększenie zdolności i zasobów oraz znalezienie kreatywnych rozwiązań w trosce o inwestycje publiczne i prywatne na dużą skalę w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony.

W rezolucji z 2 kwietnia 2025 r. w sprawie sprawozdania rocznego z realizacji WPBiO za 2024 r. Parlament podkreślił potrzebę przezwyciężenia fragmentacji przemysłu obronnego UE, aby wreszcie w pełni wdrożyć unijny rynek wewnętrzny produktów związanych z obronnością.

Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.

 

Anne Ploeger