Długoterminowy budżet Unii pod lupą

Skąd Unia ma pieniądze i na co je przeznacza? Przeczytaj, czym jest długoterminowy budżet Unii i jak podejmuje się decyzje w jego sprawie.

Publikacja: 10-02-2020 Ostatnia aktualizacja: 09-06-2026 - 15:26 Czas czytania: 12 min

Spis treści

Ludzie zgromadzeni na miejskim placu. Trzymają unijną flagę, która powiewa na tle pogodnego nieba. — Ludzie w całej Unii korzystają z inwestycji zaplanowanych w budżecie długoterminowym.

Długoterminowy budżet Unii Europejskiej wspiera miliony Europejczyków. Korzystają na nim rolnicy, uczniowie, badacze, miasta, przedsiębiorstwa, regiony i organizacje pozarządowe. Pomaga on prowadzić nowatorskie badania naukowe, oferować konsumentom zdrowszą i bezpieczniejszą żywność oraz dbać o czystość środowiska. Dzięki niemu możemy korzystać z nowych i lepszych dróg, kolei i lotnisk. Rośnie też bezpieczeństwo granic zewnętrznych Unii.

Długoterminowy budżet Unii opiera się na założeniu, że dzięki łączeniu zasobów możemy zwiększyć siłę i dobrobyt Europy.

Ponieważ obecny długoterminowy budżet obejmuje lata 2021–2027, przygotowania do kolejnej edycji są już na zaawansowanym etapie.

Czym jest długoterminowy budżet Unii?

Długoterminowy budżet Unii Europejskiej jest czasami nazywany wieloletnimi ramami finansowymi (ta nazwa funkcjonuje też w traktatach unijnych). Unia określa w nim maksymalne kwoty, jakie może zainwestować w różnych obszarach polityki. Obejmuje okres co najmniej pięcioletni. Ostatnimi czasy długoterminowe budżety przyjmowano na okres siedmiu lat.

Unia ustala swój budżet długoterminowy m.in. po to, aby ułatwić beneficjentom planowanie oraz zwiększyć skuteczność finansowanych programów. Takiej przewidywalności potrzebują np. naukowcy pracujący nad projektami, których ukończenie zajmuje kilka lat, lub duże projekty infrastrukturalne.

Długoterminowy budżet wymaga również pewnego stopnia elastyczności. Jest to konieczne, aby Unia mogła stawić czoła nieprzewidzianym kryzysom i sytuacjom nadzwyczajnym, takim jak pandemie lub katastrofy spowodowane ekstremalnymi zdarzeniami pogodowymi. Dlatego budżet długoterminowy obejmuje różne instrumenty gwarantujące, że w wyjątkowych okolicznościach pieniądze trafią tam, gdzie są najbardziej potrzebne.

W przeciwieństwie do budżetów krajowych budżet Unii jest raczej budżetem inwestycyjnym. Nie finansuje się z niego np. szkolnictwa podstawowego ani krajowych systemów opieki zdrowotnej. Zamiast tego budżet koncentruje się na obszarach, w których Unia może osiągnąć korzyści skali. Unika się natomiast powielania działań. Budżet ma pobudzać wzrost gospodarczy i konkurencyjność oraz wdrażać w praktyce ideę solidarności.

Na co Unia wydaje pieniądze?

Unia wspiera ze swojego budżetu badania naukowe i innowacje, inwestycje w europejskie sieci transportowe i energetyczne oraz rozwój małych i średnich przedsiębiorstw. W ten sposób pobudza wzrost gospodarczy i tworzy miejsca pracy.

W obecnym budżecie długoterminowym najwięcej środków przeznaczono wspólną politykę rolną, wspólną politykę rybołówstwa i politykę ochrony środowiska. Kolejnym znaczącym odbiorcą finansowania są programy polityki spójności, które wspierają biedniejsze regiony Unii. Z budżetu długoterminowego Unia finansuje również międzynarodową pomoc humanitarną i projekty rozwojowe.

Dowiedz się więcej o programach wspieranych z długoterminowego budżetu i o projektach finansowanych w twoim regionie.

The EU long term budget, explained. — PL_EU-long-term-budget.png

Jak finansuje się długoterminowy budżet Unii?

Środki w długoterminowym budżecie Unią pochodzą z kilku źródeł, w tym:

wkładów państw członkowskich w wysokości nieco ponad 1% ich dochodu narodowego brutto (ponad połowa budżetu Unii);
ceł przywozowych na produkty spoza Unii;
grzywien nakładanych na przedsiębiorstwa łamiące unijne reguły konkurencji;
niewielkiego odsetka podatku od wartości dodanej (VAT) pobieranego przez każde państwo członkowskie;
wkładów państw członkowskich obliczanych na podstawie ilości wytwarzanych przez nie odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych niepoddawanych recyklingowi (od 2021 roku).

W przyszłości budżet Unii mogą zasilić kolejne źródła dochodów.

W listopadzie 2023 roku Parlament poparł propozycję Komisji, by wprowadzić trzy nowe źródła dochodów budżetowych: dochody z handlu uprawnieniami do emisji, dochody z opłaty węglowej od towarów importowanych oraz wkład oparty na zyskach przedsiębiorstw. Wniosek w tej sprawie musi teraz jednomyślnie zatwierdzić Rada Unii Europejskiej. Następnie, aby mógł on wejść w życie, powinno go ratyfikować 27 państw członkowskich. Jak dotąd poczyniono w tej sprawie jednak niewielkie postępy.

W 2025 roku Komisja zaproponowała trzy nowe źródła dochodów, które mają pomóc sfinansować nowy długoterminowy budżet obowiązujący do 2028 roku. To podatek akcyzowy od wyrobów tytoniowych, roczny wkład ryczałtowy uiszczany przez przedsiębiorstwa inne niż małe i średnie oraz opłata od zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego oraz handlu elektronicznego.

Obejrzyj film o długoterminowym budżecie Unii

Jak zostanie podjęta decyzja o kolejnym długoterminowym budżecie Unii?

W lipcu 2025 roku Komisja Europejska przedstawiła wniosek dotyczący kolejnego długoterminowego budżetu Unii.

Posłowie do Parlamentu Europejskiego go przeanalizowali i przygotowali swoje stanowisko negocjacyjne.

Gdy państwa Unii uzgodnią swoje stanowisko w Radzie, rozpoczną się negocjacje. Celem jest osiągnięcie porozumienia w sprawie kolejnego długoterminowego budżetu przed końcem 2027 roku.

Długoterminowy budżet musi zostać przyjęty jednomyślnie przez państwa członkowskie w Radzie. Zanim jednak to nastąpi, swoją zgodę musi wyrazić Parlament.

Wniosek Komisji dotyczący następnego długoterminowego budżetu

Obecny długoterminowy budżet obejmuje lata 2021–2027 i jest wart 1,2 bln euro (w cenach z 2025 roku). W chwili jego przyjęcia w 2020 roku odpowiadał on 1,13% dochodu narodowego brutto (DNB) państw Unii.

Ile ma wynosić nowy budżet zgodnie z propozycją Komisji?

Komisja proponuje, by długoterminowy budżet na lata 2028–2034 wyniósł 1,76 bln euro (w cenach z 2025 roku). Odpowiadałoby to 1,26% DNB Unii. Kwota ta obejmuje 149,3 mld euro (0,11% DNB Unii) na spłatę długu zaciągniętego na potrzeby instrumentu odbudowy Next Generation EU, który powstał, aby przeciwdziałać skutkom pandemii koronawirusa;

Możliwe zmiany w strukturze budżetu

Komisja proponuje znaczną restrukturyzację i uproszczenie budżetu. Chce na przykład zmniejszyć liczbę działów i połączyć różne programy.

Proponowane priorytety wydatków Komisja podzieliła na cztery działy:

Dział 1 obejmuje spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną, rolnictwo, dobrobyt obszarów wiejskich i morskich oraz bezpieczeństwo. To największy dział, na który przypada około połowy całkowitego budżetu.

Dział 2 skupia się na konkurencyjności, dobrobycie i bezpieczeństwie i stanowi około 30% całkowitego budżetu.

Centralnym elementem tego działu jest nowy Europejski Fundusz Konkurencyjności. który będzie zarządzał inwestycjami w ramach programu „Horyzont Europa” (unijnego programu finansowania badań naukowych i innowacji) oraz w czterech priorytetowych obszarach polityki. Są to: odporność i bezpieczeństwo, przemysł obronny i przestrzeń kosmiczna; przywództwo cyfrowe; transformacja w kierunku czystej energii i dekarbonizacja przemysłu; zdrowie, biotechnologia i biogospodarka.

Dział ten obejmuje również program Erasmus+, który połączono z Europejskim Korpusem Solidarności, oraz instrument „Łącząc Europę”.

Dział 3 nosi nazwę „Globalny wymiar Europy”. Stanowi on około 10% proponowanego budżetu i wspiera działania zewnętrzne Unii, głównie za pośrednictwem funduszu „Globalny wymiar Europy”.

Dział 4 jest poświęcony administracji i stanowi około 6% budżetu. Będą niego finansowane wynagrodzenia urzędników służby cywilnej Unii, emerytury i budynki oraz szkoły europejskie.

Czym są zaproponowane we wniosku plany partnerstw krajowych i regionalnych?

W ramach działu 1 każdy kraj Unii miałby opracowywać własny plan, który obejmowałby wsparcie dla rolników i regionów słabiej rozwiniętych, a także migrację i bezpieczeństwo granic. Plany te łączyłyby zasoby, które wcześniej były podzielone między kilka odrębnych programów. Komisja ma nadzieję, że zwiększy to elastyczność oraz doprowadzi do większej synergii między różnym strategiami politycznymi. Parlament opowiada się za zwiększeniem elastyczności, ale chce zagwarantować, że nowa struktura budżetu nie wpłynie negatywnie na przejrzystość i rozliczalność.

Dochody Unii

Aby wkłady państw Unii pozostały niezmienione, Komisja zaproponowała nowe źródła dochodów, w tym: podatek od zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego; podatek akcyzowy od wyrobów tytoniowych; system handlu uprawnieniami do emisji i mechanizm dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji dwutlenku węgla; podatek od osób prawnych dla dużych przedsiębiorstw.

Więcej informacji o długoterminowym budżecie zaproponowanym przez Komisję otwiera się w nowym oknie

Opinia Parlamentu na temat propozycji Komisji w sprawie budżetu

W kwietniu 2026 roku Parlament zatwierdził swoje stanowisko negocjacyjne w sprawie budżetu na lata 2028–2034. Zawarł w nim kwoty, jakie chciałby przeznaczyć na każdy unijny program finansowania.

Kontrpropozycja Parlamentu w sprawie całkowitego budżetu

Posłowie są rozczarowani tym, co uważają za brak ambicji ze strony Komisji. Chcą, aby kolejny budżet odpowiadał 1,27% DNB Unii, a obsługa zadłużenia funduszu odbudowy NextGenerationEU (0,11% DNB) nie była wliczana do puli środków budżetowych na finansowanie programów operacyjnych, które przynoszą korzyści obywatelom.

Stanowiłoby to wzrost o około 10% w porównaniu z wnioskiem Komisji.

Zdaniem posłów jest to minimalna kwota, której Unia potrzebuje, aby wywiązać się ze swoich zobowiązań, odpowiedzieć na oczekiwania obywateli i sprostać głównym wyzwaniom, w tym ewentualnym działaniom wojennym na dużą skalę w Europie, wyzwaniom gospodarczym i społecznym, luce w konkurencyjności oraz pogłębiającemu się kryzysowi klimatycznemu i kryzysowi różnorodności biologicznej.

To zwiększone finansowanie powinno być równomiernie rozłożone na trzy działy budżetu, z których finansowane są priorytety Unii (bez zwiększania kwoty przeznaczonej na administrację). Powinno też chronić budżet przed wstrząsami inflacyjnymi.

Opinia posłów na temat nowej struktury i planów krajowych

Chociaż posłowie nie wprowadzili wielu istotnych zmian do proponowanej przez Komisję nowej uproszczonej struktury budżetu, zdecydowanie sprzeciwiają się renacjonalizacji budżetu Unii. Ostrzegają, że zaproponowane przez Komisję podejście „jeden plan dla każdego państwa członkowskiego” może osłabić unijne strategie polityczne, zmniejszyć przejrzystość i doprowadzić do konkurencji między beneficjentami.

Zamiast tego posłowie postulują, by wyodrębniono środki na poszczególne polityki w ramach krajowych i regionalnych planów partnerstwa, a także na wspólną politykę rolną i wspólną politykę rybołówstwa, regiony najbardziej oddalone, politykę spójności, Europejski Fundusz Społeczny i sprawy wewnętrzne.

Posłowie chcą też, by władze regionalne i lokalne w pełni angażowały się w planowanie i wdrażanie unijnych programów.

Stanowisko Parlamentu w sprawie finansowania inicjatyw na rzecz konkurencyjności

Posłowie z zadowoleniem przyjmują propozycję Komisji dotyczącą podwojenia nakładów na wzmocnienie konkurencyjności, obronności, innowacji, transformacji cyfrowej i ekologicznej, infrastruktury, opieki zdrowotnej, edukacji i kultury. Apelują o większe wsparcie najważniejszych programów, takich jak Europejski Fundusz Konkurencyjności, program „Horyzont Europa”, instrument „Łącząc Europę”, program Erasmus+, program AgoraEU i Unijny Mechanizm Ochrony Ludności. Domagają się też, by Program działań Unii w dziedzinie zdrowia i działania związane z programem LIFE otrzymały odrębne finansowanie w ramach Europejskiego Funduszu Konkurencyjności.

Posłowie twierdzą, że proponowane zwiększenie zasobów na działania zewnętrzne jest niewystarczające, biorąc pod uwagę skalę wyzwań i zagrożeń zewnętrznych. Apelują o więcej środków do celów rozszerzenia, rozwoju, wsparcia Ukrainy, współpracy wielostronnej i pomocy humanitarnej.

Zagrożenia dla przejrzystości i rozliczalności

Posłowie podkreślają, że jakiekolwiek uproszczenie budżetu nie może narażać na szwank przejrzystości, rozliczalności i nadzoru demokratycznego oraz właściwej kontroli wydatków. Dostrzegają potrzebę elastyczności, ale ostrzegają, że jeśli nie będzie jej towarzyszyć przejrzystość, zaufanie publiczne do Unii może spaść.

Posłowie podkreślili również, że poszanowanie wartości unijnych i praworządności jest warunkiem wstępnym dostępu do funduszy Unii Europejskiej. Jednocześnie nie należy karać ostatecznych odbiorców za naruszenia praworządności, których dopuszczają się rządy.

Opinie Parlamentu na temat dochodów budżetowych

Parlament z zadowoleniem przyjmuje propozycję nowych „zasobów własnych”. Zaproponował również inne źródła dochodów, które należy rozważyć, jeżeli państwa Unii odrzucą którąkolwiek z pierwotnych propozycji. Zaproponowane rozwiązania alternatywne to opłata za usługi cyfrowe, opłata za gry hazardowe online, rozszerzenie mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji dwutlenku węgla oraz opłata od zysków kapitałowych z kryptoaktywów.

Budżet na lata 2028–2034 – co dalej?

Parlament jest gotowy rozpocząć negocjacje z Radą w sprawie rozporządzenia określającego główne kwoty i strukturę budżetu Unii na lata 2028–2034.

Rozmowy rozpoczną się, gdy Rada ustali swoje stanowisko reprezentujące pozycję rządów państw członkowskich. Bez zgody Parlamentu budżet nie może jednak zostać przyjęty.

Sprawdź swoją wiedzę o długoterminowym budżecie Unii