Wykonanie budżetu

Komisja jest odpowiedzialna za wykonanie budżetu we współpracy z państwami członkowskimi, zaś kontrolę polityczną nad wykonaniem budżetu sprawuje Parlament Europejski.

Podstawa prawna

• Art. 290, 291, 317–319 i 321–323 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) oraz art. 179 Traktatu Euratom;
• Rozporządzenie finansowe, tj. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2024/2509 z dnia 23 września 2024 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii;
• Porozumienie międzyinstytucjonalne z dnia 16 grudnia 2020 r. między Parlamentem Europejskim, Radą i Komisją w sprawie dyscypliny budżetowej, współpracy w kwestiach budżetowych i należytego zarządzania finansami oraz w sprawie nowych zasobów własnych, w tym również harmonogramu wprowadzania nowych zasobów własnych.

Cel

Zapewnienie odpowiedniego wydatkowania środków publicznych, zgodnie z przepisami i przy ukierunkowaniu na wyniki oraz z poszanowaniem wartości Unii Europejskiej.

Procedury

A. Zasady wykonania budżetu

Komisja odpowiada za realizację dochodów i wydatków budżetowych we współpracy z państwami członkowskimi.

Wykonanie budżetu obejmuje dwie podstawowe operacje: zobowiązania, a następnie płatności. Środki na zobowiązania to środki przeznaczone na projekty, które UE zgadza się finansować. Środki na płatności to środki faktycznie wypłacone na bieżące i przeszłe zobowiązania.

Wykonanie budżetu odbywa się w limicie środków zatwierdzonych w wieloletnich ramach finansowych (WRF) oraz zgodnie z Traktatami i przepisami określonymi w rozporządzeniu finansowym. Rozporządzenie finansowe ma charakter horyzontalny, jako że stosuje się je we wszystkich obszarach wydatków i dochodów. Dodatkowe przepisy regulujące wykonanie budżetu są zawarte w rozporządzeniach sektorowych odnoszących się do polityki UE w poszczególnych dziedzinach.

Należyte zarządzanie finansami jest kluczową zasadą przewodnią[1], na którą składają się trzy zasady:

• oszczędność (najlepsza cena),
• efektywność (najlepszy związek między wykorzystaniem zasobów a osiągnięciem celów),
• skuteczność (osiągnięcie celów).

Zgodnie z tymi zasadami wykonanie opiera się na wynikach.

Ponadto zapewniono poszanowanie wartości UE i Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, a także ochronę interesów finansowych UE (zob. więcej informacji na temat dochodów UE).

B. Metody wykonania

Komisja może wykonywać budżet według jednej z następujących metod[2]:

• bezpośrednio przez departamenty lub agencje wykonawcze („zarządzanie bezpośrednie”),
• delegując do państw członkowskich („zarządzanie dzielone”);
• pośrednio, powierzając wykonanie budżetu podmiotom i osobom, np. państwom spoza UE lub organizacjom międzynarodowym („zarządzanie pośrednie”).

W praktyce około 70 % budżetu jest wydawane w ramach „zarządzania dzielonego” (państwa członkowskie dokonują podziału środków i zarządzają wydatkami), około 20 % w ramach „zarządzania bezpośredniego” prowadzonego przez Komisję lub jej agencje wykonawcze, zaś pozostałe 10 % w ramach „zarządzania pośredniego”[3].

Pozostałe instytucje UE są odpowiedzialne za wykonanie swoich sekcji budżetu (więcej informacji na temat wydatków UE).

C. Jak monitoruje się wykonanie budżetu?

Do wszystkich metod wykonania stosuje się kontrole wewnętrzne. W ramach kontroli wewnętrznej wykonania budżetu ocenia się, czy przestrzegane są zasady oszczędności, efektywności i skuteczności. Inny istotny aspekt dotyczy zapobiegania nieprawidłowościom, ich wykrywania i eliminowania. Obejmuje to nadużycia finansowe, korupcję, konflikty interesów i podwójne finansowanie[4]. Wykonanie budżetu odbywa się zgodnie z prawodawstwem UE mającym zastosowanie do zamówień publicznych (na dostawy, prace i usługi).

Zasady rachunkowości Komisji opierają się na Międzynarodowych Standardach Rachunkowości Sektora Publicznego ustanowionych przez Międzynarodową Federację Księgowych. Trwają również prace nad opracowaniem unijnych standardów rachunkowości sektora publicznego w celu harmonizacji rachunkowości tego sektora w UE.

System przejrzystości finansowej dostarcza informacji na temat beneficjentów funduszy, którymi zarządza bezpośrednio Komisja. Co więcej, każde państwo członkowskie jest odpowiedzialne za publikowanie danych o beneficjentach funduszy, którymi zarządza w ramach zarządzania dzielonego. Ponadto system wczesnego wykrywania i wykluczania chroni interesy finansowe UE, pozwalając na wczesne wykrywanie niewiarygodnych osób i podmiotów, które ubiegają się o fundusze UE lub zaciągnęły zobowiązania prawne wobec Komisji lub innych instytucji. Przewiduje także ich wykluczenie z procedur i nałożenie na nie kar finansowych.

Wykonanie budżetu bada Europejski Trybunał Obrachunkowy, jako że jego rolą jest kontrolowanie wszystkich transakcji związanych z budżetem UE. Państwa członkowskie ponoszą konsekwencje w przypadku nieprawidłowego wykonania budżetu: takie straty w dochodach budżetowych UE koryguje się wnioskiem o zwrot środków niesłusznie wypłaconych przez rządy krajowe.

Rola Parlamentu Europejskiego

Parlament Europejski odgrywa kluczową rolę w zapewnianiu równowagi instytucjonalnej UE. Jeśli chodzi o uprawnienia budżetowe:

• Parlament jest jednym z dwóch organów władzy budżetowej i na równi z Radą podejmuje decyzje w sprawie budżetu rocznego;
• Parlament jest jedynym organem udzielającym absolutorium, a tym samym kontroluje wykonanie budżetu.

Parlament może również wpływać na wykonanie budżetu w niemal wszystkich dziedzinach polityki za pośrednictwem działań ustawodawczych i działań o charakterze nieustawodawczym, np. poprzez sprawozdania i rezolucje lub kierowane do Komisji pytania wymagające odpowiedzi ustnej lub pisemnej.

A. Procedura budżetowa

Parlament Europejski wraz z Radą określa roczny budżet UE (więcej informacji na temat procedury budżetowej), tj. przydział środków w ramach parametrów określonych w WRF. Podczas negocjacji budżetowych Parlament może zaproponować umieszczenie środków „w rezerwie”, jeżeli ma wątpliwości, zwłaszcza co do uzasadnienia wydatków lub zdolności Komisji do ich realizacji. Uruchomienie takich środków zostaje wstrzymane do czasu spełnienia określonych wcześniej warunków.

Przyjęty budżet może być nadal zmieniany w trakcie wykonywania, w drodze projektów budżetów korygujących i przesunięć w drodze decyzji, jeżeli zatwierdzą je Parlament i Rada. W fazie wykonania najważniejszą rolę odgrywa jednak Komisja. Przyjmuje ona programy prac i decyzje w sprawie finansowania, a także dokonuje niezależnych przesunięć (tj. przesunięć niepodlegających zatwierdzeniu przez Parlament i Radę), jeżeli pozwalają na to przepisy, w tym rozporządzenie finansowe[5].

W porozumieniu międzyinstytucjonalnym dotyczącym budżetu przewidziano współpracę budżetową między Komisją, Radą i Parlamentem. Regularnie odbywają się posiedzenia międzyinstytucjonalne w celu oceny wykonania budżetu, ze szczególnym uwzględnieniem środków na płatności, aby zapewnić sprawne wdrażanie programów UE i wypełnienie wszystkich zobowiązań finansowych[6].

B. Procedura udzielania absolutorium

Procedura udzielania absolutorium (więcej informacji na temat kontroli budżetowej) umożliwia Parlamentowi ocenę wydatków UE ex post na podstawie sprawozdania rocznego Europejskiego Trybunału Obrachunkowego, w którym ocenia się wiarygodność, legalność i prawidłowość wydatków i dochodów UE.

Absolutorium jest decyzją Parlamentu, która odzwierciedla jego wnioski dotyczące sposobu, w jaki Komisja oraz inne instytucje i organy UE zrealizowały zadanie wykonania budżetu UE. Parlament może również przyjąć rezolucję w sprawie udzielenia absolutorium, aby określić wymogi i zalecenia dotyczące wykonania i zwrócić się na przykład o wprowadzenie zmian proceduralnych.

Ten proces kontroli parlamentarnej wykonania budżetu pomaga zapewnić zgodność z odpowiednimi wymogami ram prawnych i regulacyjnych oraz należyte poszanowanie zasady należytego zarządzania finansami.

Dzięki wprowadzonym niedawno instrumentom finansowania, takim jak Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, Komisja w coraz większym stopniu odchodzi od tradycyjnego podejścia do zwrotu kosztów i dąży do powiązania płatności z osiągnięciem kamieni milowych i wartości docelowych. Parlament podkreślił w szczególności potrzebę wyeliminowania niedociągnięć w kontrolach finansowych i ostrzegł przed ryzykiem wynikającym z braku wystarczających danych do weryfikacji zgodności z zasadą należytego zarządzania finansami, co utrudnia kontrolę, przejrzystość i demokratyczną rozliczalność[7].

Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Budżetowej i Komisji Kontroli Budżetowej.

Marine MANZINELLO

10-2025