Noty tematyczne o Unii Europejskiej
Parlament Europejski
Wypełnij to pole

Parlament Europejski: procedury wyborcze

Zasady wyboru posłów do Parlamentu Europejskiego są określone zarówno w prawodawstwie UE, które ma zastosowanie do wszystkich państw członkowskich, jak i w przepisach krajowych, które różnią się w zależności od kraju. Przepisy wspólne dla wszystkich państw członkowskich ustanawiają zasadę proporcjonalnej reprezentacji, definiują progi wyborcze i określają działania, które nie są zgodne z pełnieniem funkcji posła do PE. Inne istotne kwestie, takie jak system głosowania i liczba okręgów wyborczych, regulują przepisy krajowe.

Podstawa prawna

Wspólne przepisy

A. Zasady

W traktatach założycielskich (1.1.1) przewidziano początkowo mianowanie posłów do Parlamentu Europejskiego przez parlamenty narodowe, zawarto jednak postanowienia dotyczące powszechnych wyborów bezpośrednich. Rada wprowadziła w życie wspomniane postanowienia przed pierwszymi wyborami bezpośrednimi w 1979 r. na mocy Aktu z dnia 20 września 1976 r. dotyczącego wyboru przedstawicieli Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich (akt wyborczy z 1976 r.). Akt ten istotnie zmienił pozycję instytucjonalną Parlamentu Europejskiego i był dokumentem stanowiącym podstawę bardziej demokratycznej Unii Europejskiej.

Traktat z Maastricht z 1992 r. (1.1.3) przewidywał, że wybory mają być przeprowadzane w oparciu o jednolitą procedurę i że Parlament Europejski ma sporządzić projekt takiej procedury, wymagający jednomyślnego przyjęcia przez Radę. Ponieważ jednak Radzie nie udało się osiągnąć porozumienia w sprawie żadnego z projektów, traktatem z Amsterdamu wprowadzono możliwość przyjmowania tzw. wspólnych zasad. Decyzją Rady 2002/772/WE, Euratom z dnia 25 czerwca i z dnia 23 września 2002 r. zmieniono odpowiednio akt wyborczy z 1976 r., wprowadzając zasadę proporcjonalnej reprezentacji oraz określając pewną liczbę funkcji na szczeblu krajowym i unijnym, których nie można łączyć z mandatem parlamentarnym.

Ostatnie zmiany do aktu wyborczego z 1976 r. miały zostać przyjęte decyzją Rady (UE, Euratom) 2018/994 z dnia 13 lipca 2018 r., w której znalazły się przepisy dotyczące: możliwości głosowania różnymi metodami (głosowanie z wyprzedzeniem, głosowanie drogą elektroniczną, głosowanie internetowe, głosowanie korespondencyjne); progów wyborczych; ochrony danych osobowych; karalności „podwójnego głosowania” zapisanej w przepisach krajowych; głosowania w państwach nienależących do UE; oraz możliwości wyeksponowania europejskich partii politycznych na kartach do głosowania. Decyzja ta nie weszła jednak jeszcze w życie, ponieważ Hiszpania jej nie ratyfikowała. W związku z tym zmiany te nie mają zastosowania.

Wraz z wejściem w życie Traktatu z Lizbony (1.1.5) bierne i czynne prawo wyborcze stało się prawem podstawowym (art. 39 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej).

B. Stosowanie: obowiązujące wspólne przepisy

1. Czynne i bierne prawo wyborcze przysługujące osobom niebędącym obywatelami danego państwa

Na mocy art. 22 ust. 2 TFUE „każdy obywatel Unii mający miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie jest obywatelem, ma prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania”. Szczegółowe warunki wdrożenia tego prawa określono w dyrektywie Rady 93/109/WE, ostatnio zmienionej dyrektywą Rady 2013/1/UE. Obecnie trwa procedura przekształcenia dyrektywy Rady 93/109/WE. 14 maja 2025 r. Komisja Spraw Konstytucyjnych (AFCO) Parlamentu przyjęła sprawozdanie w sprawie wykonywania prawa głosowania przez obywateli Unii mających miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie są obywatelami.

2. System wyborczy

Zgodnie ze zmienionym aktem wyborczym z 1976 r. wybory muszą odbywać się w oparciu o zasadę proporcjonalnej reprezentacji z zastosowaniem systemu list wyborczych lub systemu pojedynczego głosu przechodniego. Państwa członkowskie mogą również zezwolić na głosowanie w systemie list preferencyjnych.

Oprócz dobrowolnego minimalnego progu w rozdziale mandatów, który nie może przekroczyć 5 % ważnych głosów oddanych na poziomie krajowym, ostatnie zmiany w akcie wyborczym z 1976 r., przyjęte decyzją Rady (UE, Euratom) 2018/994, ustanowiłyby obowiązkowy próg w wysokości od 2 % do 5 % dla okręgów wyborczych (włącznie z państwami członkowskimi stanowiącymi jeden okręg wyborczy) obejmujących ponad 35 mandatów w tych państwach członkowskich, w których stosowany jest system list. Ta decyzja Rady nie weszła jednak jeszcze w życie.

Gdyby wszystkie państwa członkowskie ratyfikowały decyzję Rady z 2018 r., państwa członkowskie, które zezwalają na głosowanie z wyprzedzeniem, głosowanie korespondencyjne oraz głosowanie elektroniczne i internetowe, musiałyby zapewnić w szczególności wiarygodność wyników, poufność głosowania i ochronę danych osobowych.

3. Niepołączalność stanowisk

Zgodnie z art. 7 aktu wyborczego z 1976 r. zmienionego decyzją Rady 2002/772/WE, Euratom mandatu posła do Parlamentu Europejskiego nie można łączyć z funkcją członka rządu państwa członkowskiego, członka Komisji, sędziego, rzecznika generalnego lub sekretarza Trybunału Sprawiedliwości, członka Trybunału Obrachunkowego, członka Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, członka komitetów lub innych organów utworzonych zgodnie z traktatami w celu gospodarowania środkami finansowymi Unii lub wykonywania stałych i bezpośrednich zadań administracyjnych, z funkcją członka Rady Dyrektorów, Komitetu Zarządzającego lub personelu Europejskiego Banku Inwestycyjnego oraz ze stanowiskiem czynnego urzędnika lub innego pracownika instytucji Unii Europejskiej lub powiązanych z nimi wyspecjalizowanych organów. Inne niepołączalne funkcje to funkcja członka Europejskiego Komitetu Regionów (dodana w 1997 r.) oraz funkcje członka Zarządu Europejskiego Banku Centralnego, Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich oraz, co najważniejsze, mandat posła do parlamentu narodowego (dodane w 2002 r.).

Zasady podlegające przepisom krajowym

Kwestie wyborcze regulowane są nie tylko wspólnymi przepisami, ale także przepisami krajowymi, które mogą się od siebie znacznie różnić, tak że cały system można opisać jako polimorficzny system wyborczy.

A. System i progi wyborcze

Wszystkie państwa członkowskie muszą stosować system oparty na zasadzie proporcjonalnej reprezentacji. Oprócz dobrowolnego progu w rozdziale mandatów, który nie może przekroczyć 5 % na poziomie krajowym, decyzja Rady (UE, Euratom) 2018/994 ustanowiłaby obowiązkowy próg w wysokości od 2 % do 5 % dla okręgów wyborczych (włącznie z państwami członkowskimi stanowiącymi jeden okręg wyborczy) obejmujących ponad 35 mandatów.

Obecnie progi stosują następujące państwa członkowskie: Francja, Belgia, Litwa, Polska, Słowacja, Czechy, Rumunia, Chorwacja, Łotwa i Węgry (5 %); Austria, Włochy i Szwecja (4 %); Grecja 3 % oraz Cypr (1,8 %). Pozostałe państwa członkowskie nie stosują żadnego progu. Niemcy próbowały, ale w dwóch decyzjach z 2011 i 2014 r. niemiecki Trybunał Konstytucyjny uznał, że progi obowiązujące w odniesieniu do wyborów do Parlamentu Europejskiego (które wynosiły początkowo 5 %, a następnie 3 %) są niezgodne z konstytucją. W wyroku z 6 lutego 2024 r. trybunał ten stwierdził, że próg, który zostałby wprowadzony do prawa niemieckiego na podstawie decyzji Rady (UE, Euratom) 2018/994, nie byłby niezgodny z konstytucją, co umożliwiło Niemcom ratyfikację tej decyzji Rady.

B. Granice okręgów wyborczych

Na potrzeby wyborów europejskich większość państw członkowskich funkcjonuje jako pojedyncze okręgi wyborcze. Jednak w czterech państwach członkowskich (Belgia, Irlandia, Włochy i Polska) terytorium państwa jest podzielone na szereg regionalnych okręgów wyborczych.

C. Prawo do głosowania

W większości państw członkowskich wiek uprawniający do głosowania to 18 lat, z wyjątkiem Austrii, Belgii, Malty i Niemiec (16 lat) oraz Grecji (17 lat).

Udział w głosowaniu jest obowiązkowy w czterech państwach członkowskich (Belgia, Bułgaria, Luksemburg i Grecja): obowiązek głosowania dotyczy zarówno obywateli tych państw, jak i zarejestrowanych obywateli UE niebędących ich obywatelami.

1. Udział w głosowaniu osób niebędących obywatelami kraju zamieszkania

Obywatele Unii przebywający w państwie członkowskim, którego nie są obywatelami, mają prawo głosować w wyborach do Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim pobytu na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa (art. 22 TFUE). Jednak nadal bardzo różnie definiuje się w poszczególnych państwach członkowskich sam pobyt. W niektórych państwach wymaga się, aby biorący udział w głosowaniu mieli miejsce stałego zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu na terytorium wyborczym (np. Estonia, Francja, Niemcy, Polska, Rumunia i Słowenia), a w innych, by obywatele zamieszkiwali na terenie danego państwa (np. Cypr, Dania, Grecja, Irlandia, Luksemburg, Słowacja i Szwecja) albo by figurowali w rejestrze ludności (np. Belgia i Czechy). Aby móc głosować, w niektórych państwach (np. na Cyprze) obywatele UE muszą również spełnić wymóg minimalnego okresu pobytu. We wszystkich państwach członkowskich, aby móc wziąć udział w głosowaniu, obywatele innych państw UE muszą zarejestrować się przed dniem wyborów. Terminy rejestracji różnią się w poszczególnych państwach członkowskich.

2. Udział w głosowaniu obywateli niezamieszkałych w kraju pochodzenia

Niemal wszystkie państwa członkowskie umożliwiają głosowanie w wyborach do Parlamentu Europejskiego z zagranicy. W niektórych państwach członkowskich wyborcy muszą uprzednio zarejestrować się w krajowych organach wyborczych, aby być uprawnionym do głosowania z zagranicy drogą korespondencyjną lub w ambasadzie bądź konsulacie. W innych państwach członkowskich ambasady lub konsulaty organizują głosowanie korespondencyjne. W niektórych państwach członkowskich prawo do głosowania z zagranicy przysługuje jedynie obywatelom mieszkającym w innym państwie członkowskim (np. w przypadku Bułgarii i Włoch). Ponadto większość państw członkowskich ustanawia specjalne zasady dla dyplomatów i personelu wojskowego na służbie za granicą.

To, że niektóre osoby niebędące obywatelami danego państwa członkowskiego mogą głosować zarówno w kraju przyjmującym, jak i – jako obywatele danego kraju – w kraju pochodzenia, może prowadzić do nadużyć (chodzi tu zwłaszcza o podwójne głosowanie, które w niektórych państwach członkowskich jest uznawane za przestępstwo). W związku z tym ostatnie zmiany w akcie wyborczym z 1976 r., przyjęte decyzją Rady (UE, Euratom) 2018/994, nakładałyby na państwa członkowskie obowiązek zadbania o to, by takie podwójne głosowanie w wyborach do Parlamentu Europejskiego podlegało skutecznym, proporcjonalnym i odstraszającym karom.

D. Prawo do kandydowania w wyborach

Prawo do kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego w każdym innym państwie członkowskim zamieszkania również wynika z zasady niedyskryminacji obywateli niebędących obywatelami danego kraju w stosunku do jego obywateli, a także z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Unii Europejskiej. Każda osoba będąca obywatelem Unii i niebędąca obywatelem państwa członkowskiego zamieszkania, lecz spełniająca takie same warunki w odniesieniu do prawa kandydowania w wyborach jak warunki przewidziane prawem tego państwa dla własnych obywateli, jest uprawniona do kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim zamieszkania, o ile nie została ona pozbawiona tych praw (art. 3 dyrektywy Rady 93/109/WE). W maju 2025 r. Komisja AFCO Parlamentu Europejskiego przyjęła sprawozdanie w sprawie wniosku Komisji dotyczącego przekształcenia tej dyrektywy w celu poprawy warunków wykonywania prawa głosowania przez obywateli mających miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie są obywatelami.

Poza wspólnym dla wszystkich państw członkowskich wymogiem posiadania obywatelstwa jednego z państw członkowskich UE warunki różnią się w zależności od państwa. Nikt nie może kandydować w tych samych wyborach w więcej niż jednym państwie członkowskim (art. 4 dyrektywy Rady 93/109/WE). Minimalny wiek uprawniający do kandydowania w wyborach wynosi 18 lat w większości państw członkowskich, z wyjątkiem Belgii, Bułgarii, Cypru, Czech, Estonii, Irlandii, Litwy, Łotwy, Polski i Słowacji (21 lat), Rumunii (23 lata) oraz Włoch i Grecji (25 lat).

E. Zgłaszanie kandydatów

W niektórych państwach członkowskich kandydatów mogą wyznaczać wyłącznie partie i organizacje polityczne. W innych państwach członkowskich kandydaci mogą się zgłosić, jeżeli uzyskają wymaganą liczbę podpisów lub poparcie wymaganej liczby wyborców, a w niektórych przypadkach wymagane jest także zdeponowanie pewnej kwoty.

W decyzji Rady Europejskiej (UE) 2023/2061 z dnia 22 września 2023 r. ustanawiającej skład Parlamentu Europejskiego przewidziano sposób przydziału mandatów, o których mowa w art. 14 ust. 2 TUE, przy zastosowaniu zasady „degresywnej proporcjonalności” (1.3.3).

F. Termin wyborów

Zgodnie z art. 10 i 11 aktu wyborczego z 1976 r. po ostatnich zmianach wybory do Parlamentu Europejskiego odbywają się w tym samym okresie, od czwartku rano do następującej po nim niedzieli. Dokładny dzień i godzinę ustala każde państwo członkowskie osobno. W 1976 r. to Rada, po zasięgnięciu opinii Parlamentu i stanowiąc jednomyślnie, wyznaczyła okres wyborczy, w którym miały się odbyć pierwsze wybory w 1979 r. Od tego czasu kolejne wybory odbywały się w odnośnym okresie ostatniego roku pięcioletniej kadencji zgodnie z art. 5 aktu wyborczego (1.3.1).

W przypadku wyborów w 2014 r. decyzją z dnia 14 czerwca 2013 r. Rada przesunęła ich termin (ustalony wstępnie na czerwiec) na dni 22–25 maja, aby uniknąć sytuacji, w której wybory wypadłyby w dni wolne z okazji Zielonych Świątek. Zastosowała w tym celu przepis art. 11, który stanowi, że: „Jeżeli przeprowadzenie wyborów w tym okresie okaże się niemożliwe, Rada, stanowiąc jednomyślnie, po konsultacji z Parlamentem Europejskim, wyznaczy, nie później niż na rok przed końcem okresu pięciu lat, o którym mowa w art. 5, inny okres wyborczy, który nie może wypaść później niż w ciągu dwóch miesięcy przed lub w ciągu jednego miesiąca po okresie wyznaczonym zgodnie z poprzednim akapitem”. Kolejne wybory mają się odbywać w odnośnym okresie ostatniego roku pięciolecia (art. 11 aktu wyborczego z 1976 r.). Zgodnie z tą zasadą wybory w 2019 r. odbyły się w dniach 23–26 maja. Z kolei wybory europejskie w 2024 r. odbyły się w okresie od 6 do 9 czerwca.

G. Możliwość dokonania przez głosujących zmiany w kolejności kandydatów na listach wyborczych

W większości państw członkowskich głosujący mogą oddawać głosy w systemie preferencyjnym w celu zmiany kolejności nazwisk kandydatów na liście wyborczej. Jednak w sześciu państwach członkowskich (Niemcy, Hiszpania, Francja, Portugalia, Węgry i Rumunia) listy są zamknięte (nie ma możliwości głosowania preferencyjnego). Na Malcie i w Irlandii wyborcy porządkują nazwiska kandydatów według własnych preferencji (pojedynczy głos przechodni).

H. Obejmowanie mandatu w związku z wakatem w trakcie kadencji

W niektórych państwach członkowskich wakujące mandaty obsadza się pierwszymi niewybranymi kandydatami z tej samej listy, po ewentualnym dostosowaniu odzwierciedlającym liczbę głosów uzyskanych przez kandydatów (w krajach, w których obowiązuje ordynacja preferencyjna). W innych państwach członkowskich wakujące mandaty przydziela się zastępcom, a jeżeli nie ma zastępców, decydującym kryterium jest kolejność kandydatów na listach. W jeszcze innych państwach członkowskich posłowie do PE mają prawo ponownie zasiąść w Parlamencie Europejskim, gdy powód ich ustąpienia z mandatu przestanie być aktualny.

Rola Parlamentu Europejskiego

Od lat 60. ubiegłego wieku Parlament wielokrotnie zajmował stanowisko w kwestiach prawa wyborczego, a także przedstawiał projekty zgodnie z art. 138 Traktatu WE (obecnie 223 TFUE). Brak prawdziwie jednolitej procedury wyborów do Parlamentu Europejskiego świadczy o tym, jak trudno zharmonizować różnorodne tradycje krajowe. Przewidziana w traktacie z Amsterdamu możliwość przyjęcia wspólnych zasad tylko częściowo umożliwiła przezwyciężenie tych trudności. Nie zrealizowano jeszcze ambitnych założeń zapisanych w art. 223 TFUE, polegających na przyjęciu jednolitej procedury wymagającej zgody Parlamentu. Niezmienne starania Parlamentu, by unowocześnić wspólną procedurę wyborczą i nadać jej europejski wymiar, doprowadziły do przedstawienia w 1997 r. projektu jednolitej procedury wyborczej. Jej treść zawarto w decyzji Rady z 2002 r. 11 listopada 2015 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie reformy prawa wyborczego Unii Europejskiej. W ramach tej inicjatywy ustawodawczej komisja AFCO zaproponowała zmiany do aktu wyborczego z 1976 r., aby wybory europejskie stały się bardziej demokratyczne i aby zwiększyć uczestnictwo obywateli w procesie wyborczym. Poprawki zaproponowane przez Parlament zostały częściowo przyjęte i włączone do decyzji Rady (UE, Euratom) 2018/994 z dnia 13 lipca 2018 r. Rada nie doszła jednak do porozumienia w kwestii propozycji Parlamentu dotyczącej ustanowienia wspólnego okręgu wyborczego oraz wyznaczania głównych kandydatów na stanowisko przewodniczącego Komisji.

Postępując zgodnie z rezolucją z dnia 7 lutego 2018 r. w sprawie składu Parlamentu Europejskiego, Parlament zagłosował za tym, by po wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z UE zmniejszyć liczbę europosłów z 751 do 705, a część zwolnionych mandatów rozdzielić między nieco niedoreprezentowane kraje UE (1.3.3). 13 września 2023 r. Parlament przyjął rezolucję, w której wyraził zgodę na projekt decyzji Rady Europejskiej w sprawie zwiększenia liczby mandatów w Parlamencie Europejskim z 705 do 720 w kontekście wyborów w 2024 r.

22 listopada 2012 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2014 r., w której wezwał europejskie partie polityczne do wysunięcia kandydatów na stanowisko przewodniczącego Komisji w ramach kampanii wyborczej w 2014 r., aby wzmocnić polityczną legitymację zarówno Parlamentu, jak i Komisji. Takie rozwiązanie wprowadzono przed wyborami w 2014 r. i to wówczas po raz pierwszy o to stanowisko ubiegali się główni kandydaci partii. Ostatecznie w wyniku wyborów z 2014 r. Parlament Europejski wybrał 22 października 2014 r. na przewodniczącego Komisji jednego z tych kandydatów – Jeana-Claude’a Junckera. W decyzji z dnia 7 lutego 2018 r. w sprawie przeglądu porozumienia ramowego w sprawie stosunków między Parlamentem Europejskim i Komisją Europejską Parlament oznajmił, że jest gotów odrzucić każdego kandydata na przewodniczącego Komisji, który nie zostanie wyznaczony jako główny kandydat („Spitzenkandidat”) przez którąś z europejskich partii politycznych przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. Jednak po wyborach w 2019 r. na przewodniczącą Komisji wybrano Ursulę von der Leyen, która nie była główną kandydatką. 22 listopada 2023 r. na posiedzeniu plenarnym Parlament zagłosował nad propozycjami dotyczącymi zmiany traktatów, w tym nad zmianą sposobu wyboru Komisji.

W 2003 r. ustanowiono system finansowania europejskich partii politycznych, który umożliwia również tworzenie fundacji politycznych (1.3.3) na szczeblu UE. Rozporządzenie (WE) nr 2004/2003 zostało uchylone i zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) nr 1141/2014 z dnia 22 października 2014 r. w sprawie statusu i finansowania europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych. Aby zapewnić właściwe wykorzystanie środków publicznych na finansowanie europejskich partii i fundacji politycznych, rozporządzenie z 2014 r. zostało zmienione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2018/673 z 3 maja 2018 r. w następstwie rezolucji Parlamentu z 15 czerwca 2017 r. w sprawie finansowania partii politycznych i fundacji politycznych na poziomie europejskim. W rezolucji tej zwrócono uwagę na niedociągnięcia dotyczące poziomu współfinansowania i możliwości członkostwa posłów do PE w wielu partiach.

Ostatnie wydarzenia ukazały potencjalne zagrożenia dla procesów wyborczych i demokracji, jakie może nieść komunikacja w internecie (manipulacja danymi osobowymi w kontekście wyborczym). Aby zapobiec niezgodnemu z prawem wykorzystywaniu danych osobowych, przyjęto kolejne zmiany do rozporządzenia z 2014 r. w sprawie statusu i finansowania europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych (rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2019/493 z dnia 25 marca 2019 r. zmieniające rozporządzenie (UE, Euratom) nr 1141/2014 w odniesieniu do procedury weryfikacji dotyczącej naruszeń przepisów o ochronie danych osobowych w kontekście wyborów do Parlamentu Europejskiego). Uzgodnione przez Parlament i Radę nowe przepisy mają chronić proces wyborczy przed kampaniami dezinformacyjnymi w internecie, w których nielegalnie wykorzystuje się dane osobowe wyborców. Nowe przepisy przewidują także kary finansowe dla europejskich partii i fundacji politycznych, które świadomie wpływają lub usiłują wywierać wpływ na wynik wyborów europejskich, wykorzystując luki w przepisach o ochronie danych.

W 2021 r. Komisja zaproponowała przekształcenie rozporządzenia nr 1141/2014, aby ułatwić interakcje między europejskimi partiami politycznymi a ich odpowiednikami krajowymi, zwiększyć przejrzystość, ograniczyć nadmierne obciążenia administracyjne oraz zwiększyć stabilność finansową europejskich partii i fundacji politycznych. Jednakże współprawodawcy, pomimo kilku rund rozmów trójstronnych przeprowadzonych w 2022 i 2023 r., nie byli jednak w stanie uzgodnić wspólnego tekstu.

Ponadto w następstwie rezolucji Parlamentu z dnia 15 czerwca 2017 r. w sprawie platform internetowych i jednolitego rynku cyfrowego, w której Parlament wezwał Komisję do zbadania możliwości interwencji ustawodawczej, by ograniczyć rozpowszechnianie fałszywych treści, w kwietniu 2018 r. Komisja wydała komunikat pt. „Zwalczanie dezinformacji w internecie: podejście europejskie” i zaproponowała ogólnounijny kodeks postępowania, pod którym we wrześniu 2018 r. podpisały się trzy platformy internetowe. W planie działania na rzecz zwalczania dezinformacji z grudnia 2018 r. Komisja wezwała m.in. platformy internetowe do szybkiego i skutecznego wywiązania się z zobowiązań oraz do skupienia się na działaniach, które są pilne w związku z wyborami europejskimi, w tym na usuwaniu fałszywych kont, znakowaniu wiadomości wysyłanych przez boty oraz na współpracy z weryfikatorami faktów i naukowcami w celu wykrywania dezinformacji i nadawania większej widoczności sprawdzonym treściom. W okresie poprzedzającym wybory do Parlamentu Europejskiego z maja 2019 r. Komisja zwróciła się do trzech platform-sygnatariuszy kodeksu postępowania o comiesięczne składanie sprawozdań z działań podjętych w celu usprawnienia kontroli umieszczania reklam, zapewnienia przejrzystości reklamy politycznej i tematycznej oraz zwalczania fałszywych kont i walki z wykorzystywaniem botów w złych zamiarach.

W rezolucji z 26 listopada 2020 r. w sprawie podsumowania wyborów europejskich Parlament zalecił omówienie – między innymi w kontekście konferencji w sprawie przyszłości Europy – następujących elementów, które mogą ulepszyć europejski proces wyborczy:

  • nowych metod głosowania zdalnego dla obywateli podczas wyborów europejskich w szczególnych lub wyjątkowych okolicznościach,
  • wspólnych zasad zgłaszania kandydatów do udziału w wyborach oraz wspólnych zasad prowadzenia kampanii i ich finansowania,
  • zharmonizowanych zasad dotyczących biernego i czynnego prawa wyborczego we wszystkich państwach członkowskich, co obejmuje refleksję nad obniżeniem minimalnego wieku wyborców we wszystkich państwach członkowskich do 16 lat,
  • przepisów dotyczących okresów nieobecności posłów, na przykład z powodu urlopu macierzyńskiego, urlopu rodzicielskiego lub poważnej choroby.

Ponadto Parlament wezwał państwa członkowskie, by zadbały o to, aby wszyscy uprawnieni do głosowania, w tym obywatele Unii mieszkający poza krajem pochodzenia, osoby bezdomne i więźniowie, którym przysługuje to prawo na mocy przepisów krajowych, mieli możliwość skorzystania z tego prawa.

Parlament ponowił apele o zharmonizowane zasady wyborcze, przejrzystość kampanii cyfrowych i środki ochrony przed ingerencją zagraniczną.

W związku ze sprawozdaniem komisji śledczej ds. zbadania stosowania oprogramowania Pegasus i równoważnego oprogramowania szpiegowskiego służącego inwigilacji (komisja PEGA) z 15 czerwca 2023 r. Parlament przyjął zalecenie w następstwie dochodzenia w sprawie zarzutów dotyczących użycia Pegasusa, w którym wezwał Komisję do powołania specjalnej grupy zadaniowej (z udziałem krajowych komisji wyborczych) ds. ochrony wyborów europejskich w 2024 r. w całej Unii.

12 grudnia 2023 r. Komisja przyjęła zalecenie (UE) 2023/2829 w sprawie odpornych procesów wyborczych sprzyjających włączeniu społecznemu w Unii oraz uwydatnienia europejskiego charakteru i usprawnienia procesu wyborów do Parlamentu Europejskiego. Komisja zachęca w nim partie polityczne i organizacje prowadzące kampanie do przyjęcia zobowiązań kampanijnych i kodeksów postępowania dotyczących uczciwego charakteru wyborów i kampanii, które obejmowałyby np. powstrzymanie się od manipulacyjnych zachowań, które mają lub mogą mieć negatywny wpływ na wartości, procedury i procesy polityczne. W związku z tym 9 kwietnia 2024 r. wszystkie europejskie partie polityczne podpisały kodeks postępowania dotyczący wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2024 r.

Reforma europejskiego aktu wyborczego

Przyjmując stanowisko z dnia 3 maja 2022 r. w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Rady w sprawie wyborów posłów do Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich, Parlament rozpoczął reformę europejskiego aktu wyborczego, której celem jest przekształcenie 27 odrębnych procesów wyborczych i rozbieżnych zasad, na których są oparte, w jednolite wybory europejskie oparte na wspólnych minimalnych zasadach. Trwają dyskusje w Radzie na temat propozycji Parlamentu z 2022 r., przy czym widoczne jest rosnące poparcie dla minimalnych norm w zakresie cyberbezpieczeństwa, przejrzystości kampanii i ewentualnych przyszłych list ponadnarodowych na 2029 r.

W systemie zaproponowanym przez Parlament każdy wyborca miałby dwa głosy: jeden, by wybrać posłów do PE w krajowych okręgach wyborczych, i jeden, by wybrać 28 dodatkowych posłów w ogólnounijnym okręgu wyborczym. Aby zapewnić zrównoważoną reprezentację geograficzną na tych listach, państwa członkowskie byłyby podzielone na trzy grupy w zależności od liczby ludności. Miejsca na listach byłyby przyznawane proporcjonalnie kandydatom z tych grup. Ogólnounijne listy kandydatów byłyby sporządzane przez europejskie podmioty wyborcze, takie jak koalicje krajowych partii politycznych bądź krajowych stowarzyszeń wyborców lub europejskie partie polityczne.

Inne propozycje obejmują:

  • dzień 9 maja jako wspólny dzień wyborów europejskich;
  • prawo do kandydowania w wyborach przysługujące wszystkim Europejczykom w wieku co najmniej 18 lat;
  • obowiązkowy próg wyborczy wynoszący co najmniej 3,5 % dla dużych okręgów wyborczych obejmujących co najmniej 60 mandatów;
  • równy dostęp do głosowania w wyborach dla wszystkich obywateli, w tym osób z niepełnosprawnościami, oraz możliwość głosowania korespondencyjnego;
  • obowiązkowe równouprawnienie płci dzięki zastosowaniu list w systemie suwakowym lub kwot;
  • prawo obywateli do głosowania na przewodniczącego Komisji w systemie głównych kandydatów z zastosowaniem ogólnounijnych list.

Aby nadzorować cały proces i zagwarantować przestrzeganie nowych przepisów, zostałby powołany nowy europejski organ wyborczy.

Zgodnie z art. 223 TFUE ta inicjatywa ustawodawcza Parlamentu wymagałaby jednogłośnego zatwierdzenia przez Radę. Następnie wróciłaby do Parlamentu, aby posłowie mogli wyrazić na nią zgodę przed zatwierdzeniem jej przez wszystkie państwa członkowskie zgodnie z ich odpowiednimi wymogami konstytucyjnymi. Negocjacje z Radą rozpoczęłyby się dopiero po tym, gdy każde z państw członkowskich zajęłoby stanowisko w tej sprawie. Jak dotąd jednak wydaje się, że w Radzie istnieje zbyt wiele zastrzeżeń, aby można było osiągnąć postępy w pracach nad tym wnioskiem. Zastrzeżenia te odnoszą się do propozycji dotyczących ogólnounijnego okręgu wyborczego opartego na listach ponadnarodowych oraz do tych elementów projektu, które wymagają harmonizacji systemu wyborczego mającego zastosowanie do wyborów europejskich. Oczekuje się, że przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2029 r. instytucje UE podejmą zaawansowane działania w zakresie przejrzystości wykorzystania sztucznej inteligencji w reklamie politycznej, cyberbezpieczeństwa w wyborach oraz ewentualnego europejskiego organu wyborczego.

Niniejszą notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Sprawiedliwości, Wolności Obywatelskich i Spraw Instytucjonalnych.

 

Joanna APAP