Małe i średnie przedsiębiorstwa

Małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) są podstawą gospodarki UE i stanowią 99 % jej przedsiębiorstw. Programy UE wspierające MŚP koncentrowały się na poprawie ich konkurencyjności, dostępu do finansowania i zdolności do innowacji. Niedawne inicjatywy miały pomóc MŚP w radzeniu sobie z takimi wyzwaniami jak transformacja cyfrowa, neutralność emisyjna i odbudowa gospodarcza w obliczu zmian geopolitycznych.

Podstawa prawna

MŚP prowadzą działalność głównie na szczeblu krajowym, ponieważ stosunkowo niewiele z nich angażuje się w działalność transgraniczną w UE. Jednak MŚP są objęte zakresem prawodawstwa UE w różnych obszarach, na przykład w dziedzinie podatków (art. 110–113 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)), konkurencji (art. 101–109 TFUE) i prawa spółek (prawo przedsiębiorczości – art. 49–54 TFUE). Definicja MŚP przyjęta przez Komisję znajduje się w zaleceniu 2003/361/WE.

Cele

Unijna polityka dotycząca MŚP ma zagwarantować, że polityka i działania UE będą przyjazne dla małych przedsiębiorstw oraz sprawią, że Europa stanie się atrakcyjniejszym miejscem zakładania spółek i prowadzenia działalności gospodarczej. MŚP zatrudniają około 100 mln osób, co stanowi istotne źródło przedsiębiorczości i innowacji i ma kluczowe znaczenie dla konkurencyjności przedsiębiorstw UE.

Osiągnięcia

A. Small Business Act (SBA)

W czerwcu 2008 r. Komisja przedstawiła kompleksową inicjatywę dotyczącą MŚP w formie komunikatu w sprawie SBA. Stworzono w nim nowe ramy polityki, które łączą istniejące instrumenty i bazują na Europejskiej karcie małych przedsiębiorstw i nowoczesnej polityce na rzecz wzrostu i zatrudnienia w sektorze MŚP. Zamiast podejścia w pełni wspólnotowego przyjęto podejście partnerstwa politycznego z państwami członkowskimi.

1. Inteligentne regulacje

Ograniczenie biurokracji to jeden z głównych priorytetów Komisji w SBA. Szczególnie pomocna dla małych przedsiębiorstw była zmiana dyrektywy w sprawie opóźnień w płatnościach (organy administracji publicznej muszą uiszczać płatności w ciągu 30 dni, co jest formą zabezpieczenia dla MŚP) oraz zmiana dyrektywy w sprawie fakturowania elektronicznego (równe traktowanie faktur elektronicznych i papierowych). Ponadto dzięki unowocześnieniu unijnej polityki w dziedzinie zamówień publicznych MŚP napotykają mniej trudności administracyjnych w dostępie do rynku zamówień publicznych i mają więcej możliwości składania wspólnych ofert. Zastosowano to podejście, by uprościć obowiązki sprawozdawczości finansowej i zmniejszyć obciążenia administracyjne MŚP dzięki aktualizacji unijnych procedur dotyczących zamówień publicznych i dzięki dyrektywie o rachunkowości (dyrektywa 2013/34/UE).

W komunikacie z kwietnia 2021 r. pt. „Lepsze stanowienie prawa: połączenie sił na rzecz stanowienia lepszego prawa” Komisja wprowadziła podejście „jedno więcej – jedno mniej” w procesie kształtowania polityki na szczeblu UE, aby decydenci koncentrowali się w większym stopniu na konsekwencjach i kosztach stosowania przepisów, zwłaszcza dla MŚP. Miało to skompensować nowe obciążenia administracyjne wynikające z wniosków ustawodawczych Komisji dzięki zmniejszeniu równoważnej ilości istniejących obciążeń.

2. Dostęp do środków finansowych

Rynki finansowe często nie zapewniały MŚP koniecznego finansowania. Osiągnięto pewne postępy pod względem poprawy dostępu MŚP do środków finansowych i kredytów za pomocą pożyczek, gwarancji i kapitału podwyższonego ryzyka. Europejskie instytucje finansowe – Europejski Bank Inwestycyjny i Europejski Fundusz Inwestycyjny – rozszerzyły operacje związane z MŚP.

W listopadzie 2011 r. Komisja zaproponowała plan działania na rzecz ułatwienia MŚP dostępu do finansowania. Obejmował on m.in. inicjatywy polityczne mające na celu ułatwienie MŚP dostępu do rynków kapitału wysokiego ryzyka.

3. MŚP na jednolitym rynku

Zarówno w SBA, jak i w komunikacie Komisji pt. „W kierunku Aktu o jednolitym rynku – W stronę społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności”, a także w Akcie o jednolitym rynku II podkreślono potrzebę stałej poprawy ramowych warunków prowadzenia działalności gospodarczej na jednolitym rynku. Istnieje już wiele inicjatyw i środków (i planuje się już następne) mających ułatwić zakładanie i działalność MŚP na rynku wewnętrznym. W wielu obszarach wprowadzono odstępstwa dla MŚP, np. w odniesieniu do reguł konkurencji, opodatkowania czy przepisów prawa spółek.

4. Polityka konkurencji

W polityce UE dotyczącej pomocy państwa MŚP traktuje się przychylnie już od dawna, biorąc pod uwagę szczególne trudności, z jakimi się borykają. W 2014 r. Komisja przyjęła zmienione ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń blokowych dotyczące pomocy państwa (rozporządzenie (UE) nr 651/2014). Jednym z elementów unowocześniania polityki pomocy państwa była większa swoboda państw członkowskich w przyznawaniu MŚP pomocy państwa bez konieczności uprzedniego zgłoszenia tego faktu i uzyskania zgody Komisji, po spełnieniu pewnych warunków. Na podstawie tego rozporządzenia MŚP mogły skorzystać ze wsparcia publicznego w kwocie do 7,5 mln EUR.

B. Sieci UE dla MŚP

Przykłady sieci utworzonych na potrzeby MŚP:

1. służby udzielające ogólnego wsparcia MŚP w UE, np. Europejska Sieć Przedsiębiorczości, SOLVIT, Twoja Europa czy krajowe centra informacyjne na temat REACH;
2. innowacje i badania: Europejski Punkt Informacyjny IP, SME Techweb, chiński punkt informacyjny IP dla MŚP (China IP SME Helpdesk);
3. wsparcie sektorowe: Europejska Sieć Ośrodków Biznesu i Innowacji, Europejska Sieć Innowacji w Miejscu Pracy i Gate2Growth.

C. MŚP i badania naukowe

Badania naukowe i innowacje są niezbędnym elementem trwałego sukcesu i rozwoju MŚP w Unii. Nowy program „Horyzont 2020” na okres 2014–2020 miał stworzyć lepsze i bardziej wszechstronne środowisko wsparcia działalności MŚP w dziedzinie badań naukowych i innowacji. W ramach tego podejścia zachęcano MŚP do uczestnictwa w nowym specjalnym instrumencie, który miał wypełnić luki w finansowaniu na początkowym etapie obarczonych wysokim ryzykiem badań naukowych i innowacji prowadzonych przez MŚP.

Ponadto jednym z 11 celów tematycznych polityki spójności na lata 2014–2020 jest większa konkurencyjność MŚP. Inne cele tematyczne umożliwiły dodatkowe inwestycje w MŚP, szczególnie badania naukowe i innowacje, gospodarka niskoemisyjna oraz technologie informacyjne i komunikacyjne.

Program „Horyzont Europa” – unijny program finansowania badań naukowych i innowacji realizowany do 2027 r. – zawiera nowy element, którego nie miał jego poprzednik Europejska Rada ds. Innowacji, i dysponuje budżetem w wysokości 10,1 mld EUR na wspieranie przełomowych innowacji w całym cyklu życia, począwszy od badań naukowych na wczesnym etapie po finansowanie i zwiększanie skali przedsiębiorstw typu start-up i MŚP.

W budżecie UE na lata 2028–2034 Komisja proponuje niemal podwojenie środków programu „Horyzont Europa”. Ponadto powstanie nowy Europejski Fundusz Konkurencyjności w celu inwestowania w technologie strategiczne. Pozwoli to skonsolidować 14 indywidualnych mechanizmów finansowania w WRF w jednolitych ramach. Takie uproszczenie ma wyjaśnić i uspójnić proces finansowania w reakcji na kluczowy postulat MŚP na etapie konsultacji.

D. Program na rzecz konkurencyjności przedsiębiorstw oraz MŚP (COSME)

Realizowany w latach 2014–2020 Program na rzecz konkurencyjności przedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw (COSME)ustanowiono rozporządzeniem (UE) nr 1287/2013. Dysponował budżetem w wysokości 2,3 mld EUR i pozwolił osiągnąć następujące wyniki:

• Dostęp do środków finansowych
• Dostęp do rynku i internacjonalizacja
• Przedsiębiorczość i innowacyjność
• 4Turystyka i sektor kreatywny

Po zakończeniu programu COSME w 2020 r. jego działania przeniesiono do innych programów.

E. Inicjatywy od 2020 roku

W marcu 2020 r. Komisja opublikowała komunikaty pt. „Nowa strategia przemysłowa dla Europy” i „Strategia MŚP na rzecz zrównoważonej i cyfrowej Europy”, zawierające propozycje, które miały pomóc MŚP w prowadzeniu i rozszerzaniu działalności. W kwietniu 2020 r. Parlament zareagował na wpływ pandemii COVID-19 na łańcuchy dostaw w przemyśle i MŚP i przyjął rezolucję 2020/2616(RSP) w sprawie skoordynowanych działań UE na rzecz wsparcia środków służących ożywieniu gospodarki. W listopadzie 2020 r. Parlament przyjął rezolucję 2020/2076(INI) wzywającą Komisję, by przedstawiła zmienioną strategię przemysłową.

Jak podkreślono w strategii MŚP, małe przedsiębiorstwa potrzebują więcej wsparcia, by mogły łatwiej uzyskiwać dostęp do finansowania. Aby to osiągnąć, w 2024 r. Parlament i Rada uzgodniły zmiany w dyrektywie w sprawie rynków instrumentów finansowych (2014/65/UE) jako element porozumienia dotyczącego aktu o dopuszczaniu do obrotu giełdowego. W odpowiedzi na negatywne skutki inflacji i niepewności gospodarczej, w szczególności ze względu na rosnące koszty energii i surowców, we wrześniu 2023 r. Komisja opublikowała pakiet pomocy gospodarczej dla MŚP. Obejmuje on:

• wniosek dotyczący rozporządzenia o zwalczaniu opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych, a także
• wniosek dotyczący dyrektywy ustanawiającej system opodatkowania według siedziby głównej dla mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw.

Określono w nim również zestaw środków służących poprawie dostępu do finansowania i wykwalifikowanych pracowników oraz wspieraniu MŚP w całym cyklu życia.

Od lutego 2025 r. Komisja zaproponowała kilka pakietów zbiorczych, aby uprościć przepisy obowiązujące MŚP. Konkretne cele obejmują ograniczenie kosztów i obowiązków sprawozdawczych o co najmniej 35% do 2030 r.

W maju 2025 r. Komisja uruchomiła Unijną strategię na rzecz przedsiębiorstw typu start-up i scale-up, w której działania pogrupowano według pięciu głównych tematów:

1. wspieranie środowiska sprzyjającego innowacjom,

2. zapewnienie lepszego finansowania,

3. wspieranie wzrostu i ekspansji rynku,

4. przyciąganie i zatrzymywanie najlepszych talentów,

5. ułatwianie dostępu do infrastruktury, sieci i usług.

W październiku 2025 r. Komisja zgromadziła potencjalnych inwestorów założycieli Europejskiego Funduszu na rzecz Przedsiębiorstw Scale-up. Ten nowy, wielomiliardowy fundusz ma inwestować od wiosny 2026 r. w najbardziej obiecujące unijne przedsiębiorstwa w strategicznych obszarach technologicznych.

Komisja ogłosiła, że ponad połowa inicjatyw planowanych w 2026 r. będzie miała formę wniosków dotyczących uproszczenia przepisów.

Rola Parlamentu Europejskiego

W 1983 r. Parlament Europejski ogłosił Rok Małych i Średnich Przedsiębiorstw oraz Rzemiosła i przedstawił szereg inicjatyw służących rozwojowi MŚP. Od tego czasu jest stale zaangażowany we wspieranie rozwoju europejskich MŚP. Przykładowo:

• W czerwcu 2010 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie wspólnotowej polityki w zakresie innowacji w zmieniającym się świecie. Parlament wezwał w szczególności do rozbudowania instrumentów finansowania MŚP, takich jak mikrokredyty, kapitał podwyższonego ryzyka dla osób pragnących inwestować w innowacyjne przedsiębiorstwa, a także tzw. anioły biznesu wspierające realizację projektów biznesowych (np. przez młodych badaczy). Zaapelował również do państw członkowskich i Komisji o stworzenie podatkowych, finansowych, biznesowych i administracyjnych zachęt do inwestycji.
• W maju 2011 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie przeglądu programu Small Business Act. Parlament wyraził zaniepokojenie, że nie wdrożono testu MŚP prawidłowo i w sposób spójny we wszystkich nowych wnioskach ustawodawczych, w szczególności na szczeblu krajowym. Ponadto ostrzegł państwa członkowskie przed nadmiernie rygorystycznym (tj. przekraczającym wymogi prawodawstwa UE) transponowaniem dyrektyw UE do prawa krajowego.
• W październiku 2012 r. Parlament przyjął rezolucję pt. „Małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP): konkurencyjność i możliwości działalności gospodarczej”. Skoncentrował się w niej na szeregu obszarów, m.in. redukcji obciążeń administracyjnych, wspieraniu konkurencyjności i tworzeniu miejsc pracy, uruchamianiu nowych przedsiębiorstw oraz dostępie do informacji i finansowania.
• W styczniu 2014 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie reindustrializacji Europy z myślą o promowaniu konkurencyjności i trwałego rozwoju, w której podkreślił znaczenie MŚP dla gospodarki UE oraz wezwał do udzielenia tym przedsiębiorstwom szczególnego wsparcia i pomocy.
• We wrześniu 2016 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie dostępu do finansowania dla MŚP i zwiększenia różnorodności finansowania MŚP w ramach unii rynków kapitałowych.
• W lipcu 2017 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie opracowania ambitnej strategii przemysłowej UE jako strategicznego priorytetu na rzecz wzrostu gospodarczego, zatrudnienia i innowacji w Europie.
• W lutym 2019 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie kompleksowej europejskiej polityki przemysłowej w dziedzinie sztucznej inteligencji i robotyki.
• W kwietniu 2020 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie skoordynowanych działań UE na rzecz walki z pandemią COVID-19 i jej skutkami.
• W listopadzie 2020 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie nowej strategii przemysłowej dla Europy, w której wezwał do opracowania strategii obejmującej wszystkie ekosystemy przemysłowe, w tym MŚP.
• W rezolucji z lipca 2022 r. pt. „Lepsze stanowienie prawa: połączenie sił na rzecz stanowienia lepszego prawa” Parlament wezwał Komisję, by upubliczniła swój kalkulator „jedno więcej – jedno mniej”. Stwierdził, że przy stosowaniu zasady „jedno więcej – jedno mniej” należy uwzględniać wszystkie koszty przestrzegania przepisów, zarówno koszty administracyjne, jak i koszty dostosowań, oraz podkreślił, że należy zapewnić stosowanie tego podejścia przez państwa członkowskie oraz organy lokalne i regionalne.
• W rezolucji z lipca 2023 r. w sprawie stanu unii MŚP Parlament wezwał Komisję do ogólnej oceny łącznego wpływu unijnego prawodawstwa na MŚP w UE oraz do zaproponowania w razie potrzeby uproszczeń. Zaapelował również o pilne przyjęcie zmienionej dyrektywy w sprawie opóźnień w płatnościach oraz ocenę ewentualnego przeglądu zasad pomocy państwa, aby określić, jak chronione są interesy MŚP. Ponadto wezwał Komisję do większych wysiłków na rzecz unii rynków kapitałowych i uwolnienia finansowania na rzecz wzrostu gospodarczego w Europie.

Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronach internetowych Komisji Gospodarczej i Monetarnej oraz Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.

 

Anne Ploeger

11-2025