Cur chun feidhme an bhuiséid
Tá an Coimisiún freagrach as an mbuiséad a chur chun feidhme i gcomhar leis na Ballstáit, faoi réir grinnscrúdú polaitiúil ag Parlaimint na hEorpa.
Bunús dlí
- Airteagail 290, 291, 317, 318, 319, 321, 322 agus 323 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE) agus Airteagal 179 de Chonradh Euratom;
- An Rialachán Airgeadais, i.e. Rialachán (AE, Euratom) 2024/2509 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 23 Meán Fómhair 2024 maidir leis na rialacha airgeadais is infheidhme maidir le buiséad ginearálta an Aontais;
- Comhaontú Idirinstitiúideach (IIA) an 16 Nollaig 2020 idir Parlaimint na hEorpa, an Chomhairle agus an Coimisiún maidir le smacht buiséadach, maidir le comhar in ábhair bhuiséadacha agus maidir le bainistíocht fhónta airgeadais, agus maidir le hacmhainní dílse nua, lena n-áirítear treochlár chun acmhainní dílse nua a thabhairt isteach.
Cuspóir
a áirithiú go gcaitear cistí poiblí go leormhaith, i gcomhréir le prionsabail an chomhlíonta agus na feidhmíochta agus i ndáil le luachanna an Aontais Eorpaigh.
Nósanna imeachta
A. Rialacha cur chun feidhme
Tá an Coimisiún freagrach as ioncam agus caiteachas an bhuiséid a chur chun feidhme i gcomhar leis na Ballstáit.
Tá dhá phríomhoibríocht i gceist le cur chun feidhme an bhuiséid: gealltanais agus íocaíochtaí ina dhiaidh sin. Is cistí iad leithreasuithe faoi chomhair gealltanas atá curtha i leataobh le haghaidh tionscadail a chomhaontaíonn an tAontas a mhaoiniú. Is ionann leithreasuithe faoi chomhair íocaíochtaí agus na cistí iarbhír arna n-íoc amach le haghaidh gealltanais reatha agus gealltanais roimhe seo.
Déantar an buiséad a chur chun feidhme laistigh de theorainneacha na leithreasuithe arna n-údarú ag an gcreat airgeadais ilbhliantúil (CAI) agus déantar é i gcomhréir leis na Conarthaí agus leis na forálacha a leagtar amach sa Rialachán Airgeadais. Tá raon feidhme cothrománach ag gabháil leis an Rialachán Airgeadais, agus é infheidhme maidir le gach réimse caiteachais agus ioncaim. Is féidir teacht ar a thuilleadh rialacha is infheidhme maidir le cur chun feidhme an bhuiséid i rialacháin earnáilbhunaithe lena gcuimsítear beartais ar leith de chuid an Aontais.
Is treoirphrionsabal lárnach í an bhainistíocht fhónta airgeadais[1], arb iad na trí phrionsabal seo a leanas is airíonna di:
- an geilleagar, is é sin an praghas is fearr,
- éifeachtúlacht, is é sin an gaol is fearr idir acmhainní a úsáid agus cuspóirí a bhaint amach,
- éifeachtacht, is é sin cuspóirí a bhaint amach.
I gcomhréir leis na prionsabail sin, tá an cur chun feidhme bunaithe ar fheidhmíocht.
Ina theannta sin, áirithítear urraim do luachanna an Aontais agus do Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, chomh maith le leasanna airgeadais an Aontais a chosaint (féach tuilleadh faisnéise faoi ioncam an Aontais).
B. Modhanna cur chun feidhme
Féadfaidh an Coimisiún an buiséad a chur chun feidhme ar aon cheann de na bealaí seo a leanas[2]:
- go díreach trí a ranna nó a ghníomhaireachtaí feidhmiúcháin (‘bainistiú dhíreach’),
- trí tharmligean a chur chuig na Ballstáit (‘bainistiú comhroinnte’);
- trí chúraimí a bhaineann le cur chun feidhme an bhuiséid a chur go hindíreach ar eintitis nó ar dhaoine, e.g. tíortha nach de chuid an Aontais iad nó eagraíochtaí idirnáisiúnta (‘bainistiú indíreach’).
Ó cheart, caitear thart ar 70 % den bhuiséad faoi ‘bhainistiú comhroinnte’ (lena ndéanann na Ballstáit cistiúcháin a dháileadh agus caiteachas a bhainistiú), caitear thart ar 20 % faoi ‘bhainistiú díreach’ ag an gCoimisiún nó ag a ghníomhaireachtaí feidhmiúcháin, agus caitear an 10 % atá fágtha faoi bhainistiú indíreach[3].
Tá institiúidí eile an Aontais freagrach as a ranna den bhuiséad a chur chun feidhme (féach tuilleadh faisnéise faoi chaiteachas an Aontais).
C. Conas a dhéantar faireachán ar an gcur chun feidhme?
Cuirtear rialuithe inmheánacha i bhfeidhm ar gach modh cur chun feidhme. Le rialú inmheánach ar chur chun feidhme an bhuiséid, déantar measúnú ar cé acu a urramaítear nó nach n-urramaítear prionsabail na barainneachta, na héifeachtúlachta agus na héifeachtachta. Baineann gné mhór eile le neamhrialtachtaí a chosc, a bhrath agus a cheartú, lena n-áirítear calaois, éilliú, coinbhleachtaí leasa agus cistiú dúbailte[4]. Déantar cur chun feidhme buiséadach i gcomhréir le reachtaíocht an Aontais is infheidhme maidir le conarthaí soláthair phoiblí (soláthar, oibreacha agus seirbhísí.
Tá rialacha cuntasaíochta an Choimisiúin bunaithe ar Chaighdeáin Idirnáisiúnta Chuntasaíochta na hEarnála Poiblí arna mbunú ag Cónaidhm Idirnáisiúnta na gCuntasóirí. Tá obair ar siúl freisin chun caighdeáin chuntasaíochta na hearnála poiblí san Aontas a fhorbairt chun cuntasaíocht na hearnála poiblí san Aontas a chomhchuibhiú.
Cuirtear faisnéis ar fáil leis an gCóras Trédhearcachta Airgeadais maidir le tairbhithe na gcistí arna mbainistiú go díreach ag an gCoimisiún. Tá gach aon Bhallstát freagrach as sonraí a fhoilsiú maidir le tairbhithe na gcistí a riarann siad faoi bhainistiú comhroinnte. Ina theannta sin, leis an gCóras Luathbhraite agus Eisiaimh, cosnaítear leasanna airgeadais an Aontais trí chead a thabhairt daoine agus eintitis neamhiontaofa a dhéanann iarratas ar chistí an Aontais a bhrath go luath nó a bhfuil gealltanais dhlíthiúla déanta acu leis an gCoimisiún nó le hinstitiúidí eile, agus déantar foráil maidir lena n-eisiamh ó nósanna imeachta agus pionóis airgeadais a fhorchur orthu.
Scrúdaíonn Cúirt Iniúchóirí na hEorpa cur chun feidhme an bhuiséid toisc gurb é an ról atá aici iniúchadh a dhéanamh ar gach idirbheart a bhaineann le buiséad an Aontais. Gearrtar pionós ar na Ballstáit i gcásanna ina gcuirtear an buiséad chun feidhme go mícheart: déantar caillteanais ioncaim den sórt sin ó bhuiséad an Aontais a fhritháireamh trí iarratas ar aisíocaíocht cistí arna leithdháileadh go míchuí ag rialtais náisiúnta.
Ról Pharlaimint na hEorpa
Tá ról lárnach ag Parlaimint na hEorpa maidir le cothromaíocht institiúideach an Aontais a áirithiú. Maidir le cumhachtaí buiséadacha:
- Tá an Pharlaimint ar cheann de dhá bhrainse an údaráis bhuiséadaigh, a dhéanann cinntí maidir leis an mbuiséad bliantúil, ar comhchéim leis an gComhairle;
- Is í an Pharlaimint an t-aon údarás um urscaoileadh amháin, agus ar an gcaoi sin déanann sí grinnscrúdú ar chur chun feidhme an bhuiséid.
Féadfaidh an Pharlaimint tionchar a imirt freisin ar chur chun feidhme an bhuiséid trína cuid gníomhaíochtaí reachtacha agus neamhreachtacha, e.g. trína tuarascálacha agus rúin nó trí cheisteanna ó bhéal nó i scríbhinn a dhíriú chuig an gCoimisiún.
A. Nós imeachta buiséadach
Cinneann Parlaimint na hEorpa buiséad bliantúil an Aontais in éineacht leis an gComhairle (féach tuilleadh faisnéise faoin nós imeachta buiséadach), i.e. leithdháileadh na gcistí laistigh de na paraiméadair a leagtar amach in CAI. Le linn na gcaibidlíochtaí buiséadacha, féadfaidh an Pharlaimint a mholadh go gcuirfí cistí ‘i gcúlchiste’ má tá amhras uirthi, go háirithe, maidir leis an mbonn cirt atá le caiteachas nó maidir le cumas an Choimisiúin é a chur chun feidhme. Cuirtear slógadh na gcistí sin ar feitheamh go dtí go gcomhlíonfar sraith coinníollacha réamhshainithe.
A luaithe a ghlacfar é, is féidir an buiséad a leasú fós le linn an chur chun feidhme trí bhíthin dréachtbhuiséid leasaitheacha agus aistrithe trí chinneadh, má fhormheasann an Pharlaimint agus an Chomhairle é. Le linn an chur chun feidhme, áfach, tá ról ceannasach ag an gCoimisiún trí chláir oibre agus cinntí maoiniúcháin a ghlacadh, chomh maith le haistrithe uathrialacha a fhorghníomhú (i.e. aistrithe nach bhfuil faoi réir fhormheas na Parlaiminte agus na Comhairle) i gcás ina gceadaítear é sin leis an reachtaíocht, lena n-áirítear an Rialachán Airgeadais[5].
Leis an gComhaontú Idirinstitiúideach a bhaineann leis an mbuiséad, déantar foráil maidir le comhar buiséadach idir an Coimisiún, an Chomhairle agus an Pharlaimint. Tionóltar cruinnithe idirinstitiúideacha rialta chun measúnú a dhéanamh ar chur chun feidhme an bhuiséid, ag féachaint go háirithe ar leithreasuithe faoi chomhair íocaíochtaí chun cur chun feidhme rianúil chláir an Aontais agus comhlíonadh na n-oibleagáidí airgeadais uile a áirithiú[6].
B. An nós imeachta um urscaoileadh
Cuireann an nós imeachta um urscaoileadh (féach tuilleadh faisnéise faoi rialú buiséadach) ar chumas na Parlaiminte meastóireacht ex post a dhéanamh ar chaiteachas an Aontais, ar bhonn thuarascáil bhliantúil Chúirt Iniúchóirí na hEorpa ina ndéantar measúnú ar iontaofacht, dlíthiúlacht agus rialtacht chaiteachas agus ioncam an Aontais.
Is cinneadh ón bParlaimint é an t-urscaoileadh a léiríonn a conclúidí maidir leis an gcaoi a ndearna an Coimisiún agus institiúidí agus comhlachtaí eile den Aontas cúram buiséad an Aontais a chur chun feidhme. Féadfaidh an Pharlaimint rún urscaoilte a ghlacadh freisin chun ceanglais agus moltaí a leagan amach maidir leis an gcur chun feidhme, ag iarraidh, mar shampla, ar athruithe nós imeachta.
Cuidíonn an próiseas grinnscrúdaithe pharlaimintigh sin ar chur chun feidhme an bhuiséid lena áirithiú go gcomhlíonfar ceanglais ábhartha an chreata dhlíthiúil agus rialála, agus go n-urramófar prionsabal na bainistíochta fónta airgeadais go cuí.
Le hionstraimí cistiúcháin a bhí ann le déanaí amhail an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta, tá an Coimisiún ag imeacht níos mó agus níos mó ó chur chuige traidisiúnta aisíocaíochta costas agus i dtreo íocaíochtaí a nascadh le comhlíonadh garspriocanna agus spriocanna. Leag an Pharlaimint béim go háirithe ar an ngá atá le haghaidh a thabhairt ar laigí i rialuithe airgeadais agus thug sí rabhadh faoi na rioscaí a eascraíonn as easpa sonraí leordhóthanacha chun comhlíonadh phrionsabal na bainistíochta fónta airgeadais a fhíorú, rud a chuireann bac ar ghrinnscrúdú, ar thrédhearcacht agus ar chuntasacht dhaonlathach[7].
Chun tuilleadh faisnéise a fháil faoin ábhar seo, féach ar shuíomhanna gréasáin an Choiste um Buiséid agus an Choiste um Rialú Buiséadach.
Marine MANZINELLO