Od 2014 r. stosunki między UE a Rosją są bardzo napięte z powodu bezprawnej aneksji Krymu, inwazji Rosji na Ukrainę i okupacji części ukraińskiego wschodniego regionu Donbasu, polityki destabilizacji w całym regionie, działań dezinformacyjnych i ingerencyjnych oraz naruszeń praw człowieka. Pełnoskalowa i nielegalna napaść Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022 r. doprowadziła do zawieszenia pozostałej współpracy politycznej, kulturalnej i naukowej oraz do przyjęcia bezprecedensowych sankcji UE w porozumieniu z partnerami międzynarodowymi.
Podstawa prawna
- Tytuł V Traktatu o Unii Europejskiej: „działania zewnętrzne”.
- Art. 206–207 (handel) i art. 216–219 (umowy międzynarodowe) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
- Umowy o partnerstwie i współpracy (stosunki dwustronne).
Stosunki UE-Rosja
Do czasu protestów na Majdanie w Ukrainie w listopadzie 2013 r. UE i Rosja utrzymywały strategiczne partnerstwo, którego podstawą były dialog polityczny, integracja gospodarcza i współpraca w kwestiach o znaczeniu globalnym. Negocjacje rozpoczęte w 2008 r. miały umożliwić zawarcie nowej umowy obejmującej handel, energię, działania w dziedzinie klimatu, badania naukowe, kulturę i bezpieczeństwo, natomiast partnerstwo na rzecz modernizacji z 2010 r. miało promować reformy, innowacje i ściślejsze więzi gospodarcze. UE popierała również przystąpienie Rosji do Światowej Organizacji Handlu (WTO), co nastąpiło w 2012 r.
Sytuacja uległa gwałtownej zmianie w 2014 r., kiedy Rosja rozpoczęła pierwszą inwazję na Ukrainę, bezprawnie zaanektowała Krym i zaatakowała część wschodniego regionu Donbasu. Te akty agresji zasadniczo podważyły podstawę partnerstwa i skłoniły UE do kompleksowej ponownej oceny jej polityki wobec Rosji.
W rezultacie Unia wprowadziła pierwsze sankcje wobec Rosji, włącznie z zamrożeniem aktywów oraz zakazami wjazdu na terytorium UE dla rosyjskich urzędników i stronników Rosji zaangażowanych w osłabianie suwerenności Ukrainy. Zawieszono szczyty UE–Rosja, zamrożono negocjacje w sprawie nowej umowy o współpracy i wstrzymano udział Rosji w G-8. Następnie wprowadzono szerzej zakrojone sankcje sektorowe wymierzone w handel, finanse, energię i obronę.
W 2016 r. w globalnej strategii bezpieczeństwa UE określono Rosję jako „kluczowe wyzwanie strategiczne”, co skłoniło Radę do przyjęcia pięciu zasad przewodnich: (1) realizacja porozumień mińskich dotyczących rozejmu w konflikcie na wschodzie Ukrainy jako główny warunek jakiejkolwiek istotnej zmiany stanowiska UE wobec Rosji; (2) wzmocnienie stosunków z partnerami wschodnimi UE i innymi sąsiadami, w tym Azją Środkową; (3) wzmocnienie odporności UE (np. bezpieczeństwo energetyczne, zagrożenia hybrydowe lub komunikacja strategiczna); (4) możliwość wybiórczej współpracy z Rosją w kwestiach wchodzących w zakres zainteresowań UE; (5) potrzeba nawiązywania kontaktów międzyludzkich i wspierania społeczeństwa obywatelskiego w Rosji.
Pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022 r. stanowiła kolejny punkt zwrotny w stosunkach UE–Rosja i doprowadziła do gruntownego przedefiniowania europejskiej polityki bezpieczeństwa. UE stanowczo potępiła nielegalną, niesprowokowaną i nieuzasadnioną wojnę napastniczą Rosji przeciwko Ukrainie, celowe ataki na ludność cywilną i infrastrukturę cywilną oraz próby aneksji terytorium Ukrainy za pomocą fikcyjnych referendów na okupowanych obszarach. Unia nadal domaga się natychmiastowego i bezwarunkowego wycofania wszystkich sił rosyjskich z całego terytorium Ukrainy w granicach uznanych przez społeczność międzynarodową oraz podkreśla, że Rosja ponosi pełną odpowiedzialność za rażące naruszenie Karty Narodów Zjednoczonych i podstawowych zasad prawa międzynarodowego. UE potępiła wykorzystywanie przez Rosję żywności jako broni w wojnie przeciwko Ukrainie, co wywołało światowy kryzys bezpieczeństwa żywnościowego.
W marcu 2022 r. UE przyjęła Strategiczny kompas na rzecz bezpieczeństwa i obrony, w którym uznała Rosję za „długoterminowe i bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa europejskiego”. Oznaczało to decydujące załamanie się stosunków między UE a Rosją od 2016 r. W przyjętej w czerwcu 2022 r. koncepcji strategicznej NATO uderzono w te same tony, stwierdzając, że „Federacja Rosyjska stanowi największe i bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa sojuszników oraz dla pokoju i stabilności w strefie euroatlantyckiej”. W związku z tym od 2022 r. podstawą podejścia UE wobec Rosji są następujące zasady: (1) należy izolować Rosję na arenie międzynarodowej i nakładać na nią sankcje, aby uniemożliwić jej prowadzenie wojny; (2) społeczność międzynarodowa musi zapewnić rozliczalność i pociągnąć państwo rosyjskie, indywidualnych sprawców i współsprawców do odpowiedzialności za naruszenia prawa międzynarodowego i zbrodnie wojenne popełnione w Ukrainie; (3) należy wspierać kraje sąsiadujące z UE, w tym za pośrednictwem polityki rozszerzenia Unii, oraz pomagać partnerom na całym świecie w radzeniu sobie ze skutkami rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie; (4) należy wspierać ścisłą współpracę z NATO i partnerami na całym świecie, aby bronić porządku międzynarodowego opartego na zasadach; (5) należy zwiększyć odporność UE, w szczególności w dziedzinie bezpieczeństwa energetycznego i infrastruktury krytycznej, oraz przeciwdziałać zagrożeniom cyberbezpieczeństwa i zagrożeniom hybrydowym ze strony Rosji, manipulacjom informacjami i ingerencjom w informacje; (6) należy wspierać społeczeństwo obywatelskie, obrońców praw człowieka i niezależne media w Rosji i poza nią, a jednocześnie przeciwdziałać zagrożeniom dla bezpieczeństwa i porządku publicznego w UE.
W reakcji na rosyjską inwazję państwa członkowskie UE szybko przyjęły wyjątkowo surowe sankcje w ścisłej współpracy ze Stanami Zjednoczonymi i Zjednoczonym Królestwem oraz z Kanadą, Australią i Japonią. Od 24 lutego 2022 r. Unia znacznie rozszerzyła surowe sankcje sektorowe, przyjęła 19 kolejnych pakietów sankcji wobec Rosji (do października 2025 r.) oraz dodała szereg osób i podmiotów do listy sankcyjnej, aby zwiększyć presję na Rosję i skłonić ją do zakończenia wojny. Środki ograniczające mają osłabić podstawy gospodarcze Rosji, pozbawić ją istotnych technologii i rynków oraz znacznie ograniczyć jej zdolność do prowadzenia wojny.
Dzięki szybkiemu przyjęciu kolejnych 19 pakietów sankcji unijnych wobec Rosji, określanemu jako „rewolucja sankcyjna”, powstał bezprecedensowy zestaw środków wymierzonych w kluczowe sektory rosyjskiej gospodarki i elity polityczne tego kraju. W każdym pakiecie stopniowo zmieniano i rozszerzano zakres sankcji nakładanych od 2014 r. Dodano na przykład nowy system zakazujący przywozu do UE towarów pochodzących z nielegalnie zaanektowanych terytoriów obwodu donieckiego, ługańskiego, chersońskiego i zaporoskiego. Pakiety sankcji mają być dotkliwe i mieć poważne skutki w sektorach finansowym, energetycznym, transportowym i przestrzeni powietrznej, technologicznym, konsultingowym, nadawczym, metalowym, a także w sektorze towarów luksusowych i innych. Zakazy wywozu dotyczą około 54% przedwojennego wywozu do Rosji, a zakazy przywozu obejmują 58% przedwojennego przywozu. Ponadto w marcu 2025 r. Unia nałożyła cła na produkty rolne i nawozy z Rosji i Białorusi. W rankingu głównych unijnych partnerów handlowych Rosja spadła z piątej pozycji w 2021 r. na piętnastą w 2024 r. Oprócz sankcji gospodarczych i indywidualnych wprowadzono też sankcje dyplomatyczne, włącznie z zawieszeniem ułatwień wizowych między UE a Rosją. Wraz z innymi członkami WTO Unia uzgodniła, że należy przestać stosować zasadę największego uprzywilejowania do rosyjskich produktów i usług na rynkach UE.
Według stanu na koniec października 2025 r. sankcje nałożono na ponad 2 700 podmiotów i osób, w tym m.in. na prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina, rosyjskiego ministra spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa, 351 członków Dumy Państwowej, którzy zatwierdzili uznanie tymczasowo okupowanych terytoriów obwodów donieckiego i ługańskiego, wysokich rangą urzędników i personel wojskowy, dezinformatorów, osoby odpowiedzialne za ataki rakietowe na ludność cywilną, krytyczną infrastrukturę cywilną oraz porwania i nielegalne adopcje dzieci ukraińskich. Na liście sankcyjnej znalazło się kilku wysokich rangą członków organizacji najemników nazywanej grupą Wagnera. 27 maja 2024 r. Rada ustanowiła nowy system sankcji wobec osób i podmiotów odpowiedzialnych za pogwałcenia i naruszenia praw człowieka, represje wobec społeczeństwa obywatelskiego i opozycji demokratycznej oraz osłabianie demokracji i praworządności w Rosji w reakcji na śmierć Aleksieja Nawalnego – rosyjskiego przywódcy opozycji i laureata Nagrody im. Sacharowa – w więzieniu na Syberii w lutym 2024 r. oraz na nasilające się represje polityczne w Rosji. Ten nowy system uzupełnia globalny system sankcji UE za naruszenia praw człowieka, umożliwiając Unii podejmowanie decyzji w sprawie stosowania wobec Rosji dalszych środków w odpowiedzi na naruszenia praw człowieka i wewnętrzne represje w tym kraju. Łącznie sankcjami objęto 52 osoby i 4 podmioty, w tym sędziów, prokuratorów i przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, którzy odegrali kluczową rolę w uwięzieniu i zabójstwie Aleksieja Nawalnego.
8 października 2024 r. Rada przyjęła nowy system sankcji w reakcji na destabilizujące działania Rosji w UE i na świecie mające na celu osłabienie procesów demokratycznych, podżeganie do brutalnych demonstracji lub ich wspieranie, zastraszanie krytyków, manipulowanie informacjami i cyberataki na infrastrukturę krytyczną lub jej sabotowanie.
W maju 2025 r. Rada rozszerzyła zakres autonomicznych środków ograniczających na rzeczowe aktywa trwałe, np. statki, samoloty, nieruchomości i komponenty sieci łączności, a także transakcje z udziałem dostawców usług finansowych i dostawców usług w zakresie kryptoaktywów. Lista sankcyjna obejmuje obecnie 47 osób i 15 podmiotów, a jej obowiązywanie przedłużono do 9 października 2026 r.
Unia Europejska zintensyfikowała również egzekwowanie przepisów, aby zapobiec obchodzeniu sankcji za pośrednictwem państw trzecich. Środki są ukierunkowane na powrotny wywóz produktów podwójnego zastosowania, komponentów krytycznych i zaawansowanych technologii. Oprócz zamknięcia przestrzeni powietrznej UE dla wszystkich rosyjskich samolotów i portów unijnych dla wszystkich rosyjskich statków przepisy szczegółowe dotyczą rozbudowywanej przez Rosję „floty cieni”, tj. statków wykorzystywanych do obchodzenia sankcji, w tym zakazów wejścia do portów, ograniczeń w świadczeniu usług, a także ściślejszego monitorowania sprzedaży statków do państw trzecich. Łącznie sankcje nałożono na 557 statków.
Aby usprawnić egzekwowanie przepisów, 9 czerwca 2023 r. Rada dodała naruszenie unijnych sankcji do unijnego wykazu przestępstw. Umożliwiło to państwom członkowskim harmonizację sankcji karnych i poprawę współpracy w zakresie prowadzenia dochodzeń i ścigania naruszeń sankcji,
We wrześniu 2022 r. państwa członkowskie UE całkowicie zawiesiły umowę o ułatwieniach wizowych między Unią a Rosją z 2007 r. Chociaż wydano wytyczne dotyczące stosowania zawieszenia wiz, aby nie miało ono wpływu na osoby potrzebujące ochrony i osoby podróżujące w podstawowych celach, w tym dziennikarzy, dysydentów i przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, w listopadzie 2025 r. Komisja przyjęła bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące wiz ze względu na większe zagrożenia dla bezpieczeństwa wynikające z rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie, w tym wykorzystywanie migracji jako broni, akty sabotażu i potencjalne nadużywanie wiz.
W odwecie rząd rosyjski uznał wszystkie państwa członkowskie UE, Wielką Brytanię, Stany Zjednoczone i inne państwa stosujące wobec Rosji system sankcji za „państwa nieprzyjazne”. Wprowadzone środki ograniczają obecnie szeroki zakres transakcji biznesowych i finansowych z osobami fizycznymi i podmiotami z tych krajów.
31 marca 2022 r. władze rosyjskie rozszerzyły „listę osób niepożądanych” o „liderów Unii najwyższego szczebla, kilku komisarzy europejskich i szefów organów wojskowych UE, a także zdecydowaną większość posłów do Parlamentu Europejskiego” oraz odmawiają im prawa wjazdu na terytorium Rosji. W przeciwieństwie do unijnego zakazu podróży listy tej oficjalnie nie opublikowano, co wyklucza jakąkolwiek możliwość odwołania. Ponadto rosyjska lista osób niepożądanych obejmuje urzędników wysokiego szczebla rządów niektórych państw członkowskich UE oraz posłów do parlamentów krajowych, a także osoby publiczne i reprezentujące media.
Mając na uwadze nieustanne łamanie przez Rosję prawa międzynarodowego i zasad Karty Narodów Zjednoczonych, UE stale wspiera wysiłki międzynarodowe, aby zapewnić rozliczenie zbrodni wojennych i innych poważnych przestępstw, w tym zbrodni agresji, a także wyrządzonych ogromnych szkód. W lutym 2025 r. Komisja, Rada Europy i Ukraina określiły podstawy prawne specjalnego trybunału do spraw zbrodni agresji przeciwko Ukrainie. Formalnie utworzono go 25 czerwca 2025 r. Ma ścigać zbrodnie agresji przeciwko Ukrainie popełnione przez przywódców politycznych i wojskowych Federacji Rosyjskiej i jej sojuszników, w szczególności Białorusi. Eurojust uzyskał nowe uprawnienia do przechowywania, analizowania i gromadzenia dowodów, aby ułatwić dalsze dochodzenia w sprawie zbrodni wojennych, zbrodni ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na terytorium Ukrainy. W lipcu 2023 r. w agencji utworzono Międzynarodowe Centrum Ścigania Zbrodni Agresji przeciwko Ukrainie (ICPA), z udziałem unijnego wspólnego zespołu dochodzeniowo-śledczego. 2 kwietnia 2024 r. oficjalnie otwarto rejestr szkód spowodowanych agresją Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy umożliwiający składanie skarg jako pierwszy krok w kierunku mechanizmu kompensacyjnego. Od początku pełnoskalowej inwazji w Ukrainie wszczęto ponad 140 000 dochodzeń w sprawie zbrodni wojennych.
17 marca 2023 r. Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) wydał nakaz aresztowania prezydenta Władimira Putina i Marii Lwowej-Biełowej, komisarz ds. praw dziecka przy Urzędzie Prezydenta Federacji Rosyjskiej, potwierdzając tym samym, że istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że ponoszą oni odpowiedzialność karną za bezprawną deportację i przenoszenie dzieci ukraińskich z okupowanych obszarów Ukrainy do Federacji Rosyjskiej. 5 marca 2024 r. MTK wydał nakazy aresztowania dwóch wysokich rangą rosyjskich dowódców wojskowych.
Unia ściśle współpracuje również z partnerami z grupy G-7 w celu dopilnowania, aby dochody z zamrożonych rosyjskich aktywów państwowych wspierały wysiłki Ukrainy na rzecz odbudowy kraju i wydatki wojskowe, zgodnie z prawem unijnym i międzynarodowym. Z 260 mld EUR aktywów rosyjskiego banku centralnego na całym świecie 210 mld EUR unieruchomiono w UE. W maju 2024 r. Rada przyjęła ramy prawne umożliwiające przeznaczanie dochodów uzyskiwanych z tych aktywów na wsparcie Ukrainy. W październiku 2024 r. państwa grupy G-7 osiągnęły porozumienie w sprawie wykorzystania nadzwyczajnych przychodów generowanych przez te aktywa na obsługę i spłatę pożyczki dla Ukrainy przyspieszającej wykorzystanie nadzwyczajnych przychodów (pożyczka ERA) w wysokości 50 mld USD. Wkład UE w tę pożyczkę wyniesie 18,1 mld EUR.
Jednocześnie wśród państw członkowskich nadal toczy się trudna debata na temat legalności wykorzystania kapitału głównego i związanego z tym ryzyka. We wrześniu 2025 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący stworzenia „pożyczki na poczet przyszłych reparacji wojennych” w drodze przeniesienia środków pieniężnych z rosyjskich aktywów, w przypadku których upłynął termin zapadalności, do spółki celowej, która następnie udzieliłaby Ukrainie nieoprocentowanej pożyczki w latach 2026 i 2027. Pożyczka zostałaby spłacona dopiero po wypłacie reparacji wojennych przez Moskwę.
Pod rządami Putina, a zwłaszcza po 2012 r., przestrzeń dla działań indywidualnych i zbiorowych kurczyła się stopniowo, lecz systematycznie w wyniku stosowanych ograniczeń prawnych i planowego zastraszania krytyków. Na przestrzeni lat władze rosyjskie wprowadziły szeroko zakrojone ograniczenia prawne wymierzone w „agentów zagranicznych” oraz „niepożądane” i „ekstremistyczne” organizacje. Ich skutki odczuły setki organizacji pozarządowych. Istotnie nasiliła się też cenzura w mediach, internecie i mediach społecznościowych. Władze uznawały za „agentów zagranicznych”, nękały i pozbawiały wolności coraz więcej przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, nauczycieli akademickich i niezależnych dziennikarzy. Zamykały organizacje praw człowieka i ograniczały wolność słowa, pokojowego zgromadzania się i zrzeszania. Celem ataków stało się też dziennikarstwo śledcze i oparte na danych, a media kontrolowane przez państwo nieustannie szafowały obrazem „oblężonej twierdzy” atakowanej „kolektywnie przez Zachód”. Drastycznie ograniczono również wolność akademicką.
Wybory parlamentarne w latach 2016 i 2021 oraz wybory regionalne i lokalne we wrześniu 2022 r. odbyły się w restrykcyjnym środowisku politycznym i medialnym, umożliwiając zdecydowane zwycięstwo putinowskiej partii Jedna Rosja. Zdaniem obserwatorów (do 2016 r.) i niezależnych mediów wybory te nadal nie spełniały standardów międzynarodowych i wykazywały poważne braki z powodu oszustw, mobilizowania zakładów pracy, systematycznego wykluczania opozycji i innych nieprawidłowości. We wrześniu 2023 r. w Federacji Rosyjskiej odbyły się wybory regionalne, w tym na okupowanych terytoriach Ukrainy. Unia Europejska potępiła je oraz uznała za nielegalne i niezgodne z prawem. Obserwatorzy z organizacji praw wyborców Rosyjski Monitor Wyborczy i Gołos stwierdzili, że były one jeszcze mniej uczciwe i wolne niż poprzednie wybory. Prawa wyborcze obywateli rosyjskich pogorszyły się do tego stopnia, że można uznać, iż wybory te przeprowadzono bez poszanowania prawdziwych zasad demokratycznych.
Po rozpoczęciu czwartej prezydentury w 2018 r. Władimir Putin zainicjował w 2020 r. poprawki do konstytucji, które umożliwiają mu utrzymanie władzy po 2024 r. (teoretycznie do 2036 r.). W marcu 2024 r. Władimir Putin rozpoczął piątą kadencję prezydencką. W wyborach uznanych za niedemokratyczne uzyskał 87,28% głosów, przy frekwencji na poziomie 77,44% uprawnionych wyborców. Te „wybory” prezydenckie odbyły się w bardzo restrykcyjnych warunkach i z wykorzystaniem intensywnej propagandy. UE wydała oświadczenie w sprawie rosyjskich wyborów prezydenckich i powtórzyła w nim, że nie uznaje i nigdy nie uzna ani tych tzw. wyborów na terytoriach Ukrainy, ani ich wyników. Ówczesny wiceprzewodniczący Komisji / wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa Josep Borrell oświadczył, że wybory odbyły się na podstawie represyjnych przepisów bez wiarygodnej rywalizacji i obecności niezależnych mediów, w otoczce arbitralnych zatrzymań przywódców opozycji politycznej, przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i dziennikarzy. W tym czasie doszło również do nagłej śmierci Aleksieja Nawalnego w więzieniu, w jednej z najsurowszych rosyjskich kolonii karnych. Ponadto po raz drugi z rzędu Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) nie mogła obserwować wyborów w Federacji Rosyjskiej (podobnie jak w czasie wyborów parlamentarnych w 2021 r.).
Po dekadzie ograniczania sfery publicznej pod rządami Putina i po powrocie Aleksieja Nawalnego do Rosji w styczniu 2021 r. rozpoczęła się nowa fala wewnętrznych represji politycznych, która gwałtownie nasiliła się od czasu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. Sprzeciw lub odstępstwo od oficjalnej wersji wydarzeń podlegają karze, a za krytyczne głosy w społeczeństwie grożą jeszcze surowsze sankcje. Według wskaźnika demokracji EIU z 2024 r. Rosja jest „reżimem autorytarnym” i zajmuje 150 miejsce wśród 167 krajów. W światowym rankingu wolności prasy w 2024 r. Rosja znalazła się na 162 miejscu wśród 180 państw. W sprawozdaniu stwierdzono, że prawie wszystkie niezależne media zostały zakazane lub poddane cenzurze wojskowej. Specjalna sprawozdawczyni ONZ ds. sytuacji praw człowieka w Federacji Rosyjskiej Mariana Kacarowa wielokrotnie podkreślała, że od czasu inwazji na Ukrainę sytuacja w zakresie praw człowieka w Rosji wyraźnie się pogorszyła i wpisuje się w schemat ograniczania praw obywatelskich i politycznych.
W latach 2024–2025 kontynuowano i rozszerzano proces likwidowania wolności obywatelskich za pomocą nowych przepisów umożliwiających ściganie nieletnich w wieku nawet 14 lat za przestępstwa „sabotażu”, konfiskatę mienia za wypowiedzi antywojenne, surowsze kary za zdradę stanu, fabrykowanie spraw karnych z zastosowaniem tortur, gróźb i prowokacji, prześladowanie prywatnych wypowiedzi, głównie w internecie, zakaz angażowania się wszystkich „zagranicznych agentów” w działalność edukacyjną, w tym publikowanie książek i wykłady itp. Od 24 lutego 2022 r. w Rosji zatrzymano 20 000 demonstrantów antywojennych i według OVD-Info liczba więźniów politycznych przekracza obecnie 5 700 osób. UE potępiła systematyczne represje wobec organizacji pozarządowych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka i niezależnych dziennikarzy w Rosji i poza nią. Nadal wspiera też Rosjan, którzy opowiedzieli się lub protestowali przeciwko wojnie w Ukrainie. Unia wielokrotnie potwierdzała solidarność z wszystkimi Rosjanami, których ściga się, pozbawia wolności lub zastrasza za walkę o prawa człowieka i ujawnianie prawdy o nielegalnych działaniach reżimu.
Obowiązujące umowy
Umowa o partnerstwie i współpracy (UPiW), podpisana w czerwcu 1994 r., pozostaje podstawą prawną stosunków UE–Rosja. Początkowo zawarta na 10 lat jest automatycznie odnawiana co roku. UPiW stworzyła ramy dialogu politycznego i współpracy, w tym regularne konsultacje na temat praw człowieka i odbywające się dwa razy w roku szczyty prezydenckie. Jednak wszystkie dialogi instytucjonalne w ramach umowy pozostają zawieszone od 2014 r.
Na szczycie w Sankt Petersburgu w 2003 r. UE i Rosja zgodziły się zacieśnić współpracę dzięki stworzeniu czterech „wspólnych przestrzeni” obejmujących: 1) gospodarkę, 2) wolność, bezpieczeństwo i sprawiedliwość, 3) bezpieczeństwo zewnętrzne oraz 4) badania naukowe, edukację i kulturę. Jednocześnie w 2007 r. odnowiono politykę wymiaru północnego między UE, Rosją, Norwegią i Islandią, promując współpracę transgraniczną w regionach Morza Bałtyckiego i Morza Barentsa. W 2008 r. rozpoczęły się negocjacje w sprawie nowej umowy UE–Rosja, w której mają się znaleźć „prawnie wiążące zobowiązania” w takich dziedzinach jak dialog polityczny, sprawiedliwość, wolność, bezpieczeństwo, współpraca gospodarcza, badania naukowe, oświata, kultura, handel, inwestycje i energia. W 2010 r. zapoczątkowano „partnerstwo na rzecz modernizacji”. Negocjacje dotyczące umowy o ułatwieniach wizowych zakończono w 2011 r. Jednak inwazja Rosji na Krym spowodowała zawieszenie wszystkich rozmów i procesów. W 2014 r. Rada Europejska zawiesiła współpracę z Rosją (z wyjątkiem współpracy transgranicznej i kontaktów międzyludzkich) i nowe finansowanie UE dla tego kraju, a po pełnoskalowej inwazji wojskowej na Ukrainę w lutym 2022 r. zawiesiła również pozostałą współpracę.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament Europejski zatwierdził umowę o partnerstwie i współpracy w 1997 r. w procedurze zgody.
Uchwalił szereg rezolucji w sprawie Ukrainy, w których potępił bezprawne zajęcie Krymu przez Rosję w 2014 r., a także rolę tego kraju w destabilizacji wschodniej Ukrainy. W swoich rezolucjach z 11 czerwca 2015 r. w sprawie strategicznej sytuacji militarnej w basenie Morza Czarnego po bezprawnej aneksji Krymu przez Rosję oraz z 12 marca 2019 r. w sprawie stanu stosunków politycznych między UE a Rosją Parlament poparł sankcje UE i podkreślił, że należy udzielić rosyjskiemu społeczeństwu obywatelskiemu ambitniejszej unijnej pomocy finansowej i wspierać kontakty międzyludzkie pomimo trudnych stosunków. W rezolucji z 2019 r. w sprawie stanu stosunków politycznych między UE a Rosją wyraził głębokie zaniepokojenie postawą Rosji na arenie międzynarodowej, zwłaszcza w krajach Partnerstwa Wschodniego. Skrytykował w niej również pogorszenie sytuacji w zakresie praw człowieka i podstawowych wolności w Rosji i zaproponował, by nie uznawać już tego kraju za „partnera strategicznego” Unii Europejskiej. We wrześniu 2021 r. Parlament przyjął zalecenie w sprawie kierunku stosunków politycznych między UE a Rosją, zgodnie z którym Unia musi „dopilnować, by dalsza współpraca z Kremlem była uzależniona od złożenia przez Kreml obietnicy zakończenia wewnętrznej agresji wobec własnych obywateli, zaprzestania systemowych represji wobec opozycji [...] i [...] więźniów politycznych, [...] organizacji społeczeństwa obywatelskiego, [...] uchylenia lub zmiany przepisów niezgodnych z normami międzynarodowymi, takich jak ustawa o »obcych agentach« oraz zaprzestania zewnętrznej agresji na państwa sąsiadujące”. Wezwał też UE, by jasno wytyczyła granice i powstrzymała się od współpracy z Rosją jedynie w celu utrzymania otwartych kanałów dialogu. Ponadto Parlament zaapelował, by opracować wizję i strategię przyszłych stosunków UE z wolną, dostatnią, pokojową i demokratyczną Rosją.
Przed 2014 r. Parlament opowiadał się za nowym kompleksowym porozumieniem z Rosją opartym na wspólnych wartościach i interesach. Jednocześnie wielokrotnie wyrażał poważne obawy co do poszanowania praw człowieka, praworządności i stanu demokracji w Rosji, na przykład w związku z przyjęciem przepisów wymierzonych w „propagandę” LGBTIQ+, depenalizacją mniej poważnej przemocy domowej, prześladowaniem niezależnych organizacji pozarządowych lub podmiotów otrzymujących finansowanie spoza Rosji itp. Parlament potępił w szczególności bezprecedensową liczbę naruszeń praw człowieka mieszkańców Krymu, a zwłaszcza Tatarów krymskich. W 2018 r. zażądał uwolnienia ukraińskiego reżysera Ołeha Sencowa, który sprzeciwił się nielegalnej aneksji Krymu, i przyznał mu Nagrodę im. Sacharowa. Sencowa uwolniono w 2019 r. w ramach wymiany więźniów między Rosją a Ukrainą. Parlament stanowczo potępił próbę zabójstwa Aleksieja Nawalnego w 2020 r.
Od początku rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie Parlament przyjął liczne rezolucje potępiające tę agresję i zbrodnie popełnione w jej następstwie oraz wyraził pełne poparcie dla niezależności, suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy w granicach uznanych przez społeczność międzynarodową.
Od rosyjskiej wielkoskalowej inwazji na Ukrainę Parlament zdecydowanie popiera surowe i skuteczne sankcje UE jako kluczowy instrument wobec Federacji Rosyjskiej, Białorusi i ich innych sojuszników. Zaapelował o konfiskatę rosyjskich aktywów zamrożonych przez UE oraz o ich wykorzystanie do odbudowy Ukrainy i wypłaty odszkodowań ofiarom rosyjskiej agresji. W odniesieniu do ogólnoświatowej współpracy w dziedzinie sankcji Parlament wezwał partnerów, by dostosowali się do nałożonych sankcji, i wyraził zaniepokojenie, że niektóre państwa trzecie pomagają Rosji w ich obchodzeniu.
W rezolucji z 23 listopada 2022 r. Parlament uznał Rosję za państwo sponsorujące terroryzm i stosujące metody terrorystyczne oraz wezwał społeczność międzynarodową, by zachowała jedność w ustalaniu odpowiedzialności za zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnię agresji. W kilku rezolucjach Parlament wezwał, by pociągnąć do odpowiedzialności prezydenta Putina, innych rosyjskich przywódców i ich białoruskich sojuszników za popełnioną zbrodnię agresji. W rezolucji z 19 stycznia 2023 r. Parlament poparł utworzenie specjalnego międzynarodowego trybunału ścigającego zbrodnię agresji przeciwko Ukrainie popełnioną przez przywódców politycznych i wojskowych Federacji Rosyjskiej i jej sojuszników, w szczególności Białorusi. Ponadto wyraził pełne poparcie dla dochodzenia prowadzonego przez prokuratora MTK w sprawie sytuacji w Ukrainie, w tym zarzutów zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa. Parlament poparł również nakazy aresztowania Władimira Putina i komisarz ds. praw dziecka przy prezydencie Rosji Marii Lwowej-Biełowej wydane przez MTK w związku z bezprawną deportacją dzieci ukraińskich na terytorium Rosji. W maju 2025 r. Parlament zdecydowanie potępił „ludobójczą strategię” realizowaną przez Rosję przy wsparciu Białorusi, mającą wymazać ukraińską tożsamość i obejmującą przymusowe przenoszenie i deportację dzieci ukraińskich, ich nielegalną adopcję, zabójstwa oraz przymusową rusyfikację i militaryzację.
Parlament potępia również systematyczne fałszowanie historii przez rosyjski reżim w celu uzasadnienia nielegalnej wojny przeciwko Ukrainie, brak rozliczenia zbrodni sowieckich, gloryfikowanie totalitaryzmu stalinowskiego i celowe utrudnianie badań historycznych, a ponadto odrzuca działania podważające historię i tożsamość Ukrainy.
W zaleceniu z 8 czerwca 2022 r. w sprawie polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony UE po wybuchu rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie Parlament wezwał wysokiego przedstawiciela i wiceprzewodniczącego Josepa Borrella, by w stosunku do Federacji Rosyjskiej stosował podejście całościowe oraz zrezygnował z wszelkich wybiórczych kontaktów z Moskwą w obliczu okrucieństw i zbrodni wojennych inicjowanych przez rosyjskie elity polityczne i popełnianych przez wojska rosyjskie, ich popleczników i najemników na terenie Ukrainy i poza nią.
W rezolucji z 16 lutego 2023 r. Parlament przyznał, że rosyjska wojna napastnicza zasadniczo zmieniła sytuację geopolityczną w Europie, i w związku z tym wezwał UE do podjęcia odważnych, śmiałych i kompleksowych decyzji politycznych, finansowych i dotyczących bezpieczeństwa oraz do dalszej izolacji Federacji Rosyjskiej na arenie międzynarodowej.
Jednocześnie w rezolucji z 6 października 2022 r. w sprawie eskalowania przez Rosję wojny napastniczej przeciwko Ukrainie Parlament stwierdził, że Komisja, Europejska Służba Działań Zewnętrznych i państwa członkowskie powinny zastanowić się, jak ułożyć współpracę z Rosją w przyszłości i jak wesprzeć ją w skutecznej transformacji od reżimu autorytarnego do demokratycznego kraju, który zrezygnuje z rewizjonistycznej i imperialistycznej polityki.
Przez wiele lat przed wybuchem wojny Parlament potępiał stosowanie wewnętrznych represji przez reżim rosyjski i coraz gorszą sytuację w zakresie praw człowieka w tym kraju. Kiedy Rosja zaatakowała Ukrainę, Parlament ponownie zdecydowanie potępił w szczególności poważne ograniczenia wolności opinii i wypowiedzi oraz prawa do pokojowego zgromadzania się i zrzeszania się, a także systematyczne represje wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, niezależnych mediów, prawników i opozycji politycznej. Parlament wyraził także ubolewanie z powodu skrajnie represyjnych rosyjskich przepisów, w tym dotyczących „agentów zagranicznych” i „niepożądanych organizacji”, zmian w kodeksie karnym oraz ustawy o mediach. Przepisy te są wykorzystywane do szykan sądowych wobec krytyków w kraju i za granicą oraz do osłabiania niezależnych mediów. Ponadto Parlament potępił ciągłą i nasilającą się cenzurę w Rosji.
W szczególności wielokrotnie potępiał ten kraj za skazanie Aleksieja Nawalnego, laureata Nagrody im. Sacharowa Parlamentu Europejskiego za 2021 r. Po aresztowaniu i uwięzieniu kolejnych działaczy Parlament przyjął 7 kwietnia 2022 r. rezolucję w sprawie nasilających się represji w Rosji i 20 kwietnia 2023 r. rezolucję w sprawie represji w Rosji, zwłaszcza przypadków Władimira Kara-Murzy i Aleksieja Nawalnego. W czerwcu 2023 r. Parlament zainstalował przed swoim budynkiem w Brukseli jako element kampanii na rzecz uwolnienia Nawalnego pełnowymiarową replikę karceru (SHIZO), w którym działacz odbywał karę 19 lat pozbawienia wolności. 29 lutego 2024 r. Parlament przyjął rezolucję w związku z nagłą śmiercią Aleksieja Nawalnego i uznał, że było to „morderstwo”, za które odpowiedzialność karną i polityczną ponoszą rząd rosyjski i osobiście Władimir Putin, oraz potępił eskalację naruszeń praw człowieka przez reżim rosyjski.
Parlament przekazał wyrazy solidarności i poparcia dla obywateli Rosji i Białorusi, którzy protestowali przeciwko rosyjskiej wojnie napastniczej przeciwko Ukrainie, i zaapelował, aby państwa członkowskie udzielały schronienia i azylu Rosjanom i Białorusinom prześladowanym za wypowiadanie się przeciwko wojnie, a także rosyjskim i białoruskim dezerterom i obdżektorom. Wezwał również instytucje UE do współpracy z rosyjskimi przywódcami demokratycznymi i rosyjskim społeczeństwem obywatelskim. Popiera też utworzenie centrum demokracji dla Rosji, którego gospodarzem będzie Parlament Europejski. Przewodnicząca Parlamentu Europejskiego spotkała się z przedstawicielami rosyjskiej opozycji w 2022 r., a Podkomisja Praw Człowieka regularnie wymienia poglądy z rosyjskimi niezależnymi dziennikarzami, społeczeństwem obywatelskim i przedstawicielami opozycji. 5 i 6 czerwca 2023 r. grupa posłów do PE zorganizowała również okrągły stół na temat przyszłości demokratycznej Rosji, w którego obradach wzięli udział przedstawiciele instytucji UE, posłowie do PE i czołowi przedstawiciele wszystkich rosyjskich wolnych mediów i opozycji politycznej.
14 lutego 2024 r. odbyła się konferencja zorganizowana przez Zespół ds. Wspierania Demokracji i Koordynacji Wyborów oraz Delegację Parlamentu Europejskiego do spraw Stosunków z Rosją. Do udziału w niej zaproszono przedstawicieli rosyjskiej opozycji i prawników zajmujących się prawami człowieka, którzy dyskutowali na temat znaczenia ostatnich wyborów prezydenckich.
25 kwietnia 2024 r., przed przerwą w związku z eurowyborami, Parlament przeprowadził ważne głosowanie, w którym stwierdził, że tzw. wybory prezydenckie w Rosji 15–17 marca były niezgodne z prawem i niedemokratyczne, orazjednoznacznie potępił nielegalne „wybory” przeprowadzone na tymczasowo okupowanych terytoriach Ukrainy. Parlament wezwał też państwa członkowskie UE i społeczność międzynarodową, by nie uznawały wyniku wyborów prezydenckich, ponieważ nie były one ani wolne, ani sprawiedliwe, ani zgodne z podstawowymi międzynarodowymi standardami wyborczymi i tym samym nie miały legitymacji demokratycznej.
Od początku 10. kadencji w lipcu 2024 r. Parlament Europejski potwierdza swoje stałe poparcie dla Ukrainy i potępia rosyjską agresję w szeregu rezolucji.
Stosunki z rosyjskimi organami ustawodawczymi utrzymywano głównie za pośrednictwem komisji współpracy parlamentarnej – międzyparlamentarnego forum utworzonego na podstawie umowy o partnerstwie i współpracy między UE a Rosją. Między 1997 r. a 2014 r. komisja ta służyła jako stabilna platforma rozwoju współpracy i dialogu między delegacjami Parlamentu i rosyjskiego Zgromadzenia Federalnego. W marcu 2014 r. Parlament zawiesił jednak te posiedzenia międzyparlamentarne zgodnie z unijnymi środkami ograniczającymi wprowadzonymi w reakcji na kryzys w Ukrainie. Jednak Delegacja Parlamentu do Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Rosja nadal spotyka się regularnie, aby przeprowadzać analizy i organizować debaty na temat konsekwencji rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie dla świata i UE, a w szczególności na temat eskalacji represji wobec rosyjskiego społeczeństwa obywatelskiego ze strony władz rosyjskich. W tym kontekście delegacja organizuje wymiany poglądów z przedstawicielami rosyjskiej opozycji, z obrońcami praw człowieka, ze społeczeństwem obywatelskim, z organizacjami pozarządowymi i z niezależnymi dziennikarzami, a także z ekspertami międzynarodowymi. W czerwcu 2025 r. delegacja odbyła wspólne posiedzenie z Komisją Spraw Zagranicznych z udziałem Julii Nawalnej oraz dwóch byłych więźniów politycznych Władimira Kara-Murzy oraz Ilii Jaszyna.
Od 1999 r. Rosja nie zaprasza Parlamentu do obserwowania wyborów.
DG EXPO