Τα έσοδα της Ένωσης

Ο προϋπολογισμός της Ένωσης χρηματοδοτείται κατά μεγάλο μέρος από ιδίους πόρους. Τα ετήσια έσοδα πρέπει να καλύπτουν πλήρως τις ετήσιες δαπάνες, δεδομένου ότι δεν επιτρέπεται δημοσιονομικό έλλειμμα. Η απόφαση σχετικά με το σύστημα των ιδίων πόρων λαμβάνεται με ομοφωνία από το Συμβούλιο, συνυπολογίζοντας τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και πρέπει να επικυρώνεται από όλα τα κράτη μέλη. Η Επιτροπή πρότεινε μεταρρύθμιση του συστήματος ιδίων πόρων μαζί με την πρόταση για το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2028-2034.

Νομική βάση

• Άρθρο 311 και άρθρο 322 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ και άρθρα 106α και 171 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας·
• Απόφαση (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2053 του Συμβουλίου της 14ης Δεκεμβρίου 2020για το σύστημα των ιδίων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης·
• Κανονισμός (EE, Ευρατόμ) 2021/768 του Συμβουλίου, της 30ής Απριλίου 2021, σχετικά με τη θέσπιση εκτελεστικών μέτρων για το σύστημα των ιδίων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης·
• Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 609/2014 του Συμβουλίου, της 26ης Μαΐου 2014, για τις μεθόδους και τη διαδικασία απόδοσης των παραδοσιακών ιδίων πόρων και των ιδίων πόρων που βασίζονται στον ΦΠΑ και το ΑΕΕ και για τα μέτρα αντιμετώπισης των ταμειακών αναγκών όπως τροποποιήθηκε αργότερα από τον Κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2022/615 του Συμβουλίου·
• Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2021/769 της 30ής Απριλίου 2021 για το ομοιόμορφο οριστικό καθεστώς είσπραξης των ιδίων πόρων που προέρχονται από τον φόρο επί της προστιθέμενης αξίας·
• Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2021/770 του Συμβουλίου της 30ής Απριλίου 2021 για τον υπολογισμό του ιδίου πόρου που βασίζεται στα απορρίμματα πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, για τις μεθόδους και τη διαδικασία απόδοσης του εν λόγω ιδίου πόρου, για τα μέτρα αντιμετώπισης των ταμειακών αναγκών και για ορισμένες πτυχές του ιδίου πόρου που βασίζεται στο ακαθάριστο εθνικό εισόδημα.

Σκοπός

Η παροχή δημοσιονομικής αυτονομίας στην ΕΕ εντός των ορίων της δημοσιονομικής πειθαρχίας.

Πώς λειτουργεί;

Με την απόφαση της 21ης Απριλίου 1970 περί ιδίων πόρων, η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) απέκτησε ιδίους πόρους. Σύμφωνα με την απόφαση (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2053 του Συμβουλίου, της 14ης Δεκεμβρίου 2020, το επίπεδο των ιδίων πόρων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ετησίως περιορίζεται επί του παρόντος σε ποσοστό του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος (ΑΕΕ) της ΕΕ που δεν θα πρέπει να υπερβαίνει το 1,4%. Δεδομένου ότι τα συνολικά έξοδα δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα συνολικά έσοδα, αυτό το ανώτατο όριο περιορίζει και τις δαπάνες σύμφωνα με το τρέχον πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο για την περίοδο 2021-2027 (ΠΔΠ) (1.4.3).

Σύνθεση εσόδων

1. Ίδιοι πόροι

Οι «Παραδοσιακοί» ίδιοι πόροι περιλαμβάνουν τους τελωνειακούς δασμούς, τους γεωργικούς δασμούς και τις εισφορές ζάχαρης που εισπράττονται από το 1970. Το ποσοστό που μπορεί να παρακρατηθεί από τα κράτη μέλη για την κάλυψη των δαπανών είσπραξης είναι 25%. Οι «παραδοσιακοί» ίδιοι πόροι ανέρχονται συνήθως στο 10-15% περίπου των εσόδων από ίδιους πόρους[1].

Ο ίδιος πόρος που βασίζεται στον ΦΠΑ συνίσταται στη μεταβίβαση προς την Ένωση ενός ποσοστού του εκτιμώμενου φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) που εισπράττεται από τα κράτη μέλη. Μολονότι ο πόρος αυτός προβλεπόταν από την απόφαση του 1970, η εφαρμογή του δεν κατέστη δυνατή πριν από την εναρμόνιση των συστημάτων ΦΠΑ των κρατών μελών το 1979. Ο πόρος που βασίζεται στον ΦΠΑ επί του παρόντος αντιπροσωπεύει περίπου το 10% των εσόδων από ιδίους πόρους.

Ο ίδιος πόρος που βασίζεται σε πλαστικά θεσπίστηκε από την 1η Ιανουαρίου 2021 με την απόφαση του 2020 για τους ιδίους πόρους. Πρόκειται για εθνική συνεισφορά (απευθείας μεταφορά από τους προϋπολογισμούς των κρατών μελών) βάσει της ποσότητας των απορριμμάτων πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, με ενιαίο συντελεστή καταβολής 0,80 EUR ανά χιλιόγραμμο. Οι συνεισφορές των κρατών μελών με κατά κεφαλήν ακαθάριστο εθνικό προϊόν χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ μειώνονται κατά ετήσιο κατ’ αποκοπή ποσό που αντιστοιχεί σε 3,8 χιλιόγραμμα πλαστικών απορριμμάτων επί τον πληθυσμό. Τα έσοδα από τον εν λόγω πόρο παρέχουν περίπου 3-4% των εσόδων από ίδιους πόρους.

Ο ίδιος πόρος που βασίζεται στο ΑΕΕ αποτελεί εισφορά ενιαίου ποσοστού επί του ΑΕΕ των κρατών μελών που καθορίζεται κάθε χρόνο στο πλαίσιο της διαδικασίας προϋπολογισμού και θεσμοθετήθηκε με την απόφαση 88/376/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 24ης Ιουνίου 1988. Αρχικά, η είσπραξή του γινόταν μόνο όταν οι υπόλοιποι ίδιοι πόροι δεν επαρκούσαν για να καλύψουν πλήρως τις δαπάνες, αλλά τώρα χρηματοδοτεί τον κύριο όγκο του προϋπολογισμού της ΕΕ. Ο πόρος που βασίζεται στο ΑΕΕ έχει τριπλασιαστεί από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, και πλέον ανέρχεται στο 60-70% περίπου των εσόδων από ίδιους πόρους.

2. Λοιπά έσοδα και υπόλοιπο που μεταφέρεται από το προηγούμενο έτος

Στα λοιπά έσοδα περιλαμβάνονται οι φόροι επί των αποδοχών του προσωπικού της ΕΕ, οι εισφορές από τρίτες χώρες για προγράμματα της ΕΕ, οι εισφορές τόκου και τα πρόστιμα που καταβάλλονται από εταιρείες που παραβιάζουν την ενωσιακή νομοθεσία. Σε περίπτωση πλεονάσματος, το υπόλοιπο από κάθε οικονομικό έτος εγγράφεται στον προϋπολογισμό του επόμενου έτους ως έσοδο. Τα λοιπά έσοδα, τα υπόλοιπα και οι τεχνικές προσαρμογές ανέρχονται συνήθως σε ποσοστό που κυμαίνεται από 2 έως 8% περίπου των συνολικών εσόδων.

Ο δανεισμός καταλογίζεται επίσης στα «λοιπά έσοδα» και ανέρχεται επί του παρόντος στο 25-30% του προϋπολογισμού. Ο προϋπολογισμός της ΕΕ δεν μπορεί να παρουσιάζει έλλειμμα και δεν επιτρέπεται η χρηματοδότηση των δαπανών του μέσω δανεισμού. Ωστόσο, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν οι επιχορηγήσεις και τα δάνεια που παρέχονται από το μέσο ανάκαμψης Next Generation EU (NGEU), η Επιτροπή εξουσιοδοτήθηκε, κατ’ εξαίρεση και σε προσωρινή βάση, να δανειστεί από τις κεφαλαιαγορές έως 750 δισεκατομμύρια EUR (σε τιμές του 2018). Η νέα καθαρή δανειοληπτική δραστηριότητα θα πρέπει να παύσει στο τέλος του 2026, έτος μετά την πάροδο του οποίου θα επιτρέπονται μόνο πράξεις αναχρηματοδότησης.

3. Διορθωτικοί μηχανισμοί

Το σύστημα ιδίων πόρων χρησιμοποιείται επίσης για τη διόρθωση των δημοσιονομικών ανισορροπιών μεταξύ των καθαρών συνεισφορών των κρατών μελών. Παρόλο που η διόρθωση υπέρ του Ηνωμένου Βασιλείου που θεσπίστηκε το 1984 δεν εφαρμόζεται πλέον, κατά την περίοδο 2021-2027 εξακολουθούν να ισχύουν κατ’ αποκοπή διορθώσεις που μειώνουν τις εισφορές της Δανίας, της Γερμανίας, των Κάτω Χωρών, της Αυστρίας και της Σουηδίας.

Η πορεία προς τη μεταρρύθμιση των ιδίων πόρων της ΕΕ

Η Συνθήκη της Λισαβόνας επανέλαβε ότι ο προϋπολογισμός πρέπει να χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από ιδίους πόρους, και διατήρησε την εξουσία που έχει το Συμβούλιο, κατόπιν διαβούλευσης με το Κοινοβούλιο, να εγκρίνει ομόφωνα απόφαση σχετικά με το σύστημα ιδίων πόρων της Ένωσης[2], για την καθιέρωση νέων κατηγοριών ιδίων πόρων και την κατάργηση υφιστάμενων. Επίσης, όρισε ότι το Συμβούλιο μπορεί να εγκρίνει τα μέτρα εφαρμογής των αποφάσεων αυτών μόνο με τη συγκατάθεση του Κοινοβουλίου, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτόν τη θέση του Κοινοβουλίου στη διαδικασία.

Με βάση τις νέες διατάξεις της Συνθήκης της Λισαβόνας, τα τελευταία χρόνια το Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένα ζητήσει την εις βάθος μεταρρύθμιση του συστήματος ιδίων πόρων, σε σειρά θέσεων και ψηφισμάτων του[3]. Προκειμένου να επιτευχθεί σταθερότερος προϋπολογισμός της ΕΕ για τη στήριξη των στόχων πολιτικής της ΕΕ, το Κοινοβούλιο διατύπωσε την ανάγκη για μια φιλόδοξη και ισορροπημένη δέσμη νέων ιδίων πόρων της ΕΕ, η οποία θα είναι δίκαια, απλή, διαφανής και δημοσιονομικά ουδέτερη για τους πολίτες. Το Κοινοβούλιο άσκησε πιέσεις για μεταρρυθμίσεις ώστε να καταστεί η είσπραξη των εσόδων απλούστερη, διαφανέστερη και δημοκρατικότερη, να μειωθεί το μερίδιο των συνεισφορών βάσει του ΑΕΕ, και να καταργηθούν σταδιακά όλες οι μορφές διόρθωσης.

Τον Ιανουάριο του 2017, η ομάδα υψηλού επιπέδου Monti υπέβαλε την τελική της έκθεση σχετικά με πιο διαφανείς, απλούς, δίκαιους και δημοκρατικά ελεγχόμενους τρόπους χρηματοδότησης του προϋπολογισμού της ΕΕ. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν αναγκαία η μεταρρύθμιση του προϋπολογισμού της ΕΕ, τόσο ως προς το σκέλος των εσόδων όσο και ως προς το σκέλος των δαπανών, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι τρέχουσες προκλήσεις και να επιτευχθούν απτά αποτελέσματα για τους πολίτες της Ένωσης.

Με βάση την εν λόγω έκθεση και το επακόλουθο έγγραφο προβληματισμού για το μέλλον των οικονομικών της ΕΕ, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση στις 2 Μαΐου 2018 για τη θέσπιση δέσμης νέων ιδίων πόρων[4], η οποία όμως δεν εγκρίθηκε.

Πρόσφατες προσπάθειες μεταρρύθμισης των εσόδων της ΕΕ

Κατά τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 17-21 Ιουλίου 2020, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων συμφώνησαν σχετικά με ένα νέο ΠΔΠ 2021-27, το μέσο Next Generation EU (NGEU), την αύξηση του ανώτατου ορίου πληρωμών, και έναν νέο ίδιο πόρο με βάση τα απορρίμματα πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, ο οποίος επρόκειτο να τεθεί σε ισχύ από τον Ιανουάριο του 2021.

Το μέσο ανάκαμψης Next Generation EU βασίστηκε στην πρόταση της Επιτροπής της 28ης Μαΐου 2020, για τον δανεισμό έως 750 δισεκατομμυρίων EUR με την έκδοση, εξ ονόματος της ΕΕ, ομολογιών στις διεθνείς αγορές με ληκτότητες από 3 έως 30 έτη, για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19. Για να υποστηρίξει τις υποχρεώσεις που ανέλαβε η ΕΕ για να αποπληρώσει εντέλει τη χρηματοδότηση που έλαβε από την αγορά, η Επιτροπή πρότεινε να αυξηθεί το ανώτατο όριο των ιδίων πόρων κατ’ εξαίρεση και προσωρινά κατά 0,6% του ΑΕΕ της ΕΕ πέραν της προτεινόμενης μόνιμης αύξησης από 1,2 % σε 1,4% του ΑΕΕ, προκειμένου να ληφθεί υπόψη το νέο οικονομικό πλαίσιο.

Ως απάντηση, στο ψήφισμά του της 23ης Ιουλίου 2020, το Κοινοβούλιο τόνισε ότι μόνο η δημιουργία πρόσθετων νέων ιδίων πόρων μπορεί να συμβάλλει στην αποπληρωμή του χρέους της ΕΕ, που προέκυψε από τον σχετικό με το μέσο Next Generation EU δανεισμό, και ταυτόχρονα να διασώσει τον προϋπολογισμό της ΕΕ και να ελαφρύνει τη δημοσιονομική πίεση στα εθνικά δημόσια ταμεία και τους πολίτες της ΕΕ. Στη θέση του Κοινοβουλίου της 16ης Σεπτεμβρίου 2020 στο πλαίσιο της διαδικασίας διαβούλευσης, διατυπώνεται εκ νέου η έκκληση για τη θέσπιση νέων ιδίων πόρων σύμφωνα με χάρτη πορείας.

Στις 10 Νοεμβρίου 2020, οι εκπρόσωποι του Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία σχετικά με το ΠΔΠ, τους ιδίους πόρους και ορισμένες πτυχές που αφορούν τη διακυβέρνηση του μέσου ανάκαμψης. Κατόπιν αυτής, σε ένα νέο παράρτημα της διοργανικής συμφωνίας μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής για τη δημοσιονομική πειθαρχία, τη συνεργασία σε δημοσιονομικά θέματα και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση καταρτίστηκε οδικός χάρτης για την εισαγωγή νέων ιδίων πόρων κατά την περίοδο 2021-2027 ώστε να καλυφθεί η αποπληρωμή του χρέους του NGEU.

Η νέα απόφαση για τους ιδίους πόρους εκδόθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2020 και στη συνέχεια κυρώθηκε από όλα τα κράτη μέλη έως τις 31 Μαΐου 2021 και εφαρμόζεται αναδρομικά από την 1η Ιανουαρίου 2021.

Στη συνέχεια, δύο προτάσεις της Επιτροπής δημοσιεύθηκαν στις 22 Δεκεμβρίου 2021 και στις 20 Ιουνίου 2023[5]. Σε αυτές περιλαμβάνονταν οι ίδιοι πόροι που βασίζονται στα έσοδα από τα δικαιώματα του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (ΣΕΔΕ) της ΕΕ που τίθενται σε πλειστηριασμό, τα έσοδα που παράγονται από τον μηχανισμό συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (ΜΣΠΑ) και ένας προσωρινός στατιστικός ίδιος πόρος επί των εταιρικών κερδών (που θα αντικατασταθεί από έναν πραγματικό ίδιο πόρο που βασίζεται στη φορολογία των εταιρειών).

Ελλείψει έγκρισης της δέσμης μέτρων από το Συμβούλιο, η Επιτροπή δημοσίευσε νέα πρόταση για το σύστημα των ιδίων πόρων της ΕΕ στις 16 Ιουλίου 2025. Περιλαμβάνει τους νέους ιδίους πόρους που είχαν προταθεί προηγουμένως, ύψους 75% των εσόδων του ΜΣΠΑ και 30% των εσόδων του ΣΕΔΕ1 (εξαιρουμένου του ΣΕΔΕ2). Θεσπίζει νέους ιδίους πόρους με βάση τα μη συλλεγόμενα ηλεκτρονικά απόβλητα (2 EUR ανά kg), ειδικούς φόρους κατανάλωσης για τον καπνό και τα συναφή προϊόντα (15% επί του ελάχιστου ειδικού φόρου κατανάλωσης) και ετήσια κατ’ αποκοπή συνεισφορά των μεγάλων εταιρειών που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ (έως το 0,1% του καθαρού κύκλου εργασιών τους). Η πρόταση περιλαμβάνει επίσης προσαρμογές στους υφιστάμενους ιδίους πόρους, όπως η μείωση των εξόδων είσπραξης για τους παραδοσιακούς ιδίους πόρους (από 25% σε 10%) και τροποποιήσεις στον ίδιο πόρο για τα πλαστικά (αύξηση του συντελεστή σε 1 EUR ανά kg με περαιτέρω προσαρμογή στον πληθωρισμό). Διευκρινίζει επίσης ότι τα τέλη από το ηλεκτρονικό εμπόριο ανήκουν στους όρους εντολής και καταργεί τις εξαιρέσεις για δέματα χαμηλής αξίας. Τέλος, προτείνει τη διακοπή όλων των προσαρμογών, συμπεριλαμβανομένων των κατ’ αποκοπή επιστροφών του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος, της προσαρμογής της βάσης ΦΠΑ και των μειώσεων για τον ίδιο πόρο που βασίζεται στα πλαστικά.

Η προτεινόμενη δέσμη αναμένεται να αποφέρει το 40% του τρέχοντος ετήσιου προϋπολογισμού: περίπου το 6% θα προέλθει από το ΣΕΔΕ, το 1% από τον ΜΣΠΑ, το 10% από τα ηλεκτρονικά απόβλητα, το 7,5% από τον καπνό, το 4,5% από τον εταιρικό ίδιο πόρο και ένα άλλο 10% από προσαρμογές των υφιστάμενων ιδίων πόρων.

Οι απόψεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τις μεταρρυθμιστικές προτάσεις

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας διαβούλευσης σχετικά με τη δέσμη του 2021 για τους νέους ιδίους πόρους, το Κοινοβούλιο ενέκρινε σε γενικές γραμμές την πρόταση, με ορισμένες τροπολογίες. Το Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης ψήφισμα στις 10 Μαΐου 2023 καλώντας το Συμβούλιο να εγκρίνει την δέσμη μέτρων και προτείνοντας πρόσθετους νέους ιδίους πόρους. Αργότερα, στο ψήφισμά του της 9ης Νοεμβρίου 2023, το Κοινοβούλιο ενέκρινε την πρόταση για τη δεύτερη δέσμη με ορισμένες τροπολογίες.

Πιο πρόσφατα, στο ψήφισμά του της 7ης Μαΐου 2025, το Κοινοβούλιο «καλεί εκ νέου το Συμβούλιο να εγκρίνει επειγόντως νέους ιδίους πόρους» και «τονίζει ότι οι νέοι γνήσιοι ίδιοι πόροι, πέραν της διοργανικής συμφωνίας, είναι απαραίτητοι».

Andras Schwarcz

10-2025