Kwanini Israel imekaa kimya wakati Trump akitoa vitisho vipya dhidi ya Iran?

Huku kukiwa na kelele za uvumi kimataifa kuhusu ongezeko la uwepo wa wanajeshi wa Marekani katika Mashariki ya Kati, viongozi wa Israel wameendelea kuonesha ukimya usio wa kawaida.

Mbali na maoni machache yanayounga mkono maandamano ya kupinga serikali ya Iran mwezi huu, Waziri Mkuu wa Israeli Benjamin Netanyahu amesema machache hadharani kuhusu mzozo wa mshirika wake mwenye nguvu kubwa na adui yake mkubwa. Serikali yake imekuwa na ukimya huo huo.

"Hii inaonesha umuhimu ambao Netanyahu anaupa wakati huu," anasema Danny Citrinowicz, ambaye alifanya kazi kwa miaka 25 katika idara ya ujasusi ya Israel na sasa ni mtafiti mkuu kuhusu Iran katika Taasisi ya Masomo ya Usalama wa Kitaifa ya Israel.

"Kwa Netanyahu, kujikuta katika hali hii, akiwa na vikosi vingi vya Marekani katika Ghuba na karibu sana na shambulio linalowezekana la Trump dhidi ya Iran, ni wakati muhimu ambao hawezi kuukosa."

Asaf Cohen, naibu mkurugenzi wa zamani wa Kitengo cha Ujasusi cha Israel, anasema kwamba ukimya wa Israel pia ni sehemu ya mkakati.

"Viongozi wa Israel wanaamini kwamba wakati huu tunapaswa kuwaacha Wamarekani waongoze mpango huo, kwa kuwa wana nguvu zaidi, wana uwezo zaidi, na wanafurahia uhalali zaidi duniani."

Kwa muda mrefu Benjamin Netanyahu ameichukulia Iran kama tishio kuu kwa Israel na chanzo kikubwa cha ukosefu wa utulivu katika Mashariki ya Kati. Ukimya wake hadharani haumaanishi kwamba hafanyi mazungumzo ya faragha na mshirika wake mkuu wa Marekani.

Wiki hii, mkuu wa ujasusi wa kijeshi wa Israel, Shlomi Binder, alikutana na mashirika ya ujasusi ya Marekani huko Washington. Kulingana na vyombo vya habari vya Israeli, majadiliano hayo yalilenga shabaha zinazowezekana nchini Iran.

Citrinowicz anaamini kwamba Netanyahu anaishinikiza Marekani binafsi kufanya mashambulizi ya kidikteta kwa lengo la kuleta mabadiliko ya utawala nchini Iran, na kwamba wakati Netanyahu alipomsihi Trump ajizuie mapema mwezi huu, ni kwa sababu aliona shambulio lililopangwa la Marekani kuwa "dogo sana."

Netanyahu tayari alikuwa amewasihi Wairani "kusimama" dhidi ya utawala wao katika mahojiano na Fox News mwaka jana.

Rais wa Marekani Donald Trump kwa sasa anafikiria hatua mbalimbali dhidi ya Iran, ambazo zinaripotiwa kujumuisha mashambulizi machache ya mfano na mabadiliko kamili ya utawala. Hadharani, amerushiana maneno ya vitisho vya kijeshi na mapendekezo ya mazungumzo mapya.

Huku washirika wengi wa Marekani wakionya kwamba kujaribu kuangusha uongozi wa Iran kuna hatari kubwa kwa eneo hilo, wengi nchini Israel wanaona faida zinazowezekana za usalama.

Kwa mabadiliko ya utawala huko Tehran, Israel inatumaini kukomesha tishio la makombora ya balistiki ya Iran na uwezekano kwamba Iran inaweza siku moja kupata silaha za nyuklia.

Pia itazidi kudhoofisha wanamgambo washirika wa Iran katika eneo hilo, ikiwa ni pamoja na Hezbollah, ambayo bado ina makombora na roketi hadi 25,000 kuvuka mpaka nchini Lebanon, kulingana na taasisi ya utafiti ya Israel, Alma.

Kinyume chake, baadhi ya wabunge wa Israel wanaamini kwamba shambulio dogo, au hata makubaliano mapya na Iran, yanaweza kusababisha hatari kubwa kwa usalama wa Israel kwa kuruhusu utawala kubaki madarakani.

"Wakati wa kushughulika na uovu mkubwa, mtu hafanyi kwa njia dogo," anasema Moshe Tur-Paz, mwanachama wa chama cha upinzani cha Yesh Atid na mjumbe wa Kamati ya Ulinzi ya Bunge la Israel.

"Kuna makubaliano kwamba Israel inapaswa kutenda kwa uthabiti zaidi, kama vile ulimwengu wa Magharibi unavyofanya. Linapokuja suala la maadui zetu wabaya zaidi, kama Iran, hakuna tofauti kubwa. Sote tunaelewa tishio hilo."

Wakati wa vita vya siku 12 vya mwaka jana, wakati Israel na Marekani ziliposhambulia vituo vya makombora vya nyuklia na balestiki vya Iran, Iran ilijibu kwa kurusha mamia ya makombora haya katika miji ya Israel. Baadhi ya makombora hayo yalifanikiwa kukwepa ulinzi maarufu wa anga wa Israel, na kushambulia majengo ya ghorofa huko Tel Aviv na kuua watu wasiopungua 28.

Jeshi la Israel lilikuwa limejiandaa kwa majeruhi wengi zaidi, lakini hisia kubwa ya udhaifu wa Tehran sasa inaweza kusababisha majibu makali zaidi.

Na wachambuzi wamesema kwamba Iran ilijifunza kutokana na mzozo huo, ikibadilisha mbinu zake kadiri vita vilivyoendelea. Miezi sita baadaye, Iran inajenga upya akiba yake ya makombora.

Mshauri mkuu wa kiongozi mkuu wa Iran alionya kwenye mitandao ya kijamii kwamba Tel Aviv itapata majibu "ya haraka na yasiyotarajiwa" iwapo kutakuwa na shambulio lolote la Marekani.

"Netanyahu ana hofu kwamba Israel itapatwa na maumivu ya shambulio jingine bila mabadiliko ya utawala," Citrinowicz anasema. "Amehitimisha kwamba mabadiliko ya utawala ni muhimu ili kusimamisha uzalishaji wa makombora, lakini mabadiliko ya utawala yanaweza kutokea tu kwa msaada wa Marekani."

Na wakati huu wa udhaifu mkubwa kwa utawala wa Iran, ulinzi wake wa kijeshi ulidhoofika baada ya vita vya siku 12, vikosi vyake vya kikanda vilivyokuwa vimepungua, na maandamano yaliyoenea dhidi ya utawala wake yalifanyika nyumbani, pia yanawakilisha fursa, Cohen anasema.

"Iran iko katika hatua yake dhaifu zaidi hivi sasa; ni fursa ambayo huenda isije tena," Cohen anasema. "Watu wengi wanaamini huu ndio wakati, sasa."

Huko Tel Aviv, wakazi ambao bado wanaishi na vifusi vilivyotokana na mashambulizi ya makombora ya Iran ya Juni mwaka jana, wanakisia kuhusu kutokea kwa mzozo mwingine.

"Natumai viongozi wetu hawataruhusu fursa hii itupite," anasema Neria, kijana aliye katika umri wake wa miaka ishirini.

"Sijui kama itakuwa kupitia shambulio au njia nyingine, lakini lazima tutumie fursa hiyo kubadilisha utawala. Haitakuwa mara ya kwanza kukabiliwa na mabomu; si jambo la kupendeza, lakini ikiwa hatimaye itatusaidia kuwa salama zaidi hapa, itabidi tupitie."

Uungaji mkono Israel kwa hatua dhidi ya Iran

Shani ni kijana anasema ana hisia mchanganyiko.

"Ninajua watu wa Iran, au angalau sehemu kubwa yao, wanataka Marekani iwasaidie. Natumai kila mtu yuko salama," anasema. "Wanasiasa wanahitaji kufikiria kuhusu watu. Vitendo vina matokeo."

Kura za maoni za Israel zinaonesha mara kwa mara kwamba idadi kubwa ya wakazi wa Kiyahudi wanaunga mkono hatua za kijeshi dhidi ya Iran, hata baada ya vita vya siku 12 vya mwaka jana.

Lakini hatari za mabadiliko ya utawala bado zipo. Bila nyufa dhahiri katika muungano wa kijeshi na wa kidini unaomzunguka Kiongozi Mkuu wa Iran, Ayatollah Ali Khamenei, na kwa harakati za upinzani zilizogawanyika nchini, haijulikani ni nani achutakua udhibiti wa Iran ikiwa serikali itaanguka.

Zaidi ya hayo, wataalam kadhaa wa ulinzi wameeleza kwamba serikali kwa kawaida haziangushwi tu kupitia mashambulizi ya angani.

Waziri mkuu wa Israel, ambaye anakabiliwa na uchaguzi mwaka huu, amefanya kazi kwa bidii tangu mashambulizi ya Hamas kujaribu kurejesha taswira yake iliyoharibika kama "Bw. mlinzi" wa Israeli. Mabadiliko ya utawala nchini Iran au kuondolewa kwa Khamenei, kutakuwa tuzo ya kisiasa, lakini pia hatari.

"Ni dau hatari lakini lililopangwa," anasema Citrinowicz.

"Netanyahu hajali kitakachotokea siku moja baada ya Khamenei kufariki. Anataka kuonesha, pamoja na Trump, kwamba ameharibu utawala wa Iran. Ni hatari ambayo yuko tayari kuichukua ikiwa anajua Wamarekani watashinda. Tatizo ni Trump."

Onyo la Trump kwa Iran

Marekani na Iran zinataka kufanya mazungumzo, lakini Trump anasema mazungumzo yatafanyika tu ikiwa Iran itaacha kurutubisha urani, isimamishe kuunga mkono washirika wake katika eneo hilo, na ipunguze makombora yake, mambo ambayo Iran inaona hayakubaliki.

Kulingana na Cohen, Washington na Tehran zote zinataka kufikia makubaliano, lakini ikiwa makubaliano hayatafikiwa hivi karibuni, Marekani itashambulia.

"Kiongozi mkuu wa Iran na Trump wana kitu sawa. Cohen anasema kiongozi mkuu wa Iran na Trump wanafanana kwa sababu mipaka yao si ya kudumu na hubadilika mara kwa mara.

"Siku zote tunazungumzia Iran kana kwamba ni mbaya, lakini wana mantiki sana," anaongeza. "Nadhani wanaelewa kwamba, ili kubadilisha hali hiyo, wanapaswa kufanya jambo ambalo halijafanywa hadi sasa."

"Ndiyo, wana uwezo wa kuonesha nia ya kukubaliana, sio Korea Kaskazini, lakini utawala huu una mipaka yake mibaya," Citrinowicz anajibu, akionya kwamba vita itakuwa vigumu kuvidhibiti "kwa sababu Wairani watafikiri ni vita vya kuokolewa kwao."

Kuna ishara kwamba Trump anaweza kupunguza masharti yake ya mazungumzo na kuzingatia mpango wa nyuklia wa Iran. Ikiwa kizuizi kitapunguzwa vya kutosha kwa Tehran kuanza mazungumzo, sehemu kubwa ya eneo hilo itapumua kwa utulivu, na wengi nchini Israel watapumua.

Cohen anasema kwamba kuna njia za kufikia maelewano kuhusu masuala kama vile utajiri ambayo yanaweza kuzuia kwa muda shughuli yoyote mpya inayoendelea, huku ikiruhusu Iran kuepuka marufuku ya wazi.

"Tofauti muhimu kati yetu na Wairani ni kwamba tunapenda matokeo ya haraka, huku Wairani wakiwa na subira sana," anasema. "Wanasema, 'Tumekuwa hapa kwa miaka 2,000; ikiwa tunahitaji miaka mingine 30 kupata silaha ya nyuklia, na iwe hivyo.'"

Imetafsiriwa na Lizzy Masinga