Overlevert i 5 handskrifter.

Håkon med Guds miskunn Noregs konge sender Guds og si helsing til alle Guds og sine vener i Noregs konges rike, dei som ser eller høyrer dette brevet. Det skal vere kjent for alt folket, at på grunn av framferda til ymse menn som har hatt å gjere med tegnane våre både då vi to brør var barn og no ei tid, og fordi vi på grunn av mange gjeremål knytte til det som er tvingande naudsynt for landet ikkje har passa på slik det var rimeleg og vår vilje var, då tek vi under vårt rådvelde farsarven vår, heile Noregs konges rike. Alle sysler i heile landet blir dregne under oss med dette brevet vårt.

Vi vil òg at styringa av hirda vår skal liggje mest hjå oss. Men for å gjere det lettare for oss set vi herr Åsulv Aslaksson til vår merkesmann, utan at vi med dette minskar herr Ogmund Aslakssons stilling og rang. Dette mindre seglet vårt overlèt vi til kanslar Ivar^​289 Olavsson, med ei inntekt på 15 merker. Sira Erlend Styrkårsson set vi til vår fehirde med ei inntekt på 20 merker. Vi gjer det kjent at heretter skal ingen kallast jarl eller lendmann, bortsett frå berre kongssøner og jarlen av Orknøyane. Men dei som no er lendmenn, skal behalde heideren sin og rettane sine så lenge dei lever. Og dei kallar vi sanne landssvikarar, som rår ein ung konge til at det skal vere fleire hovdingar med verdsleg makt i Noregs konges rike enn dei som er komne frå den rette slekta.

Vi har no gjort den skipanen, at kvar den som heretter tek mot sysle frå kongen, skal vere skyldig til å gje han hundre manns kost av sitt eige gods medan han oppheld seg i sysla si for å syte for at folk får retten sin.

Over heile riket vårt avskaffar vi pliktige gåver og avgifter til syslemennene, slik som den gamle lovboka seier.

Kvar syslemann skal òg vere skyldig til, kvar gong kongen krev det, å halde han med så mange menn frå kvar skipreide over heile landet, med kost og slike våpen som væpnarar skal ha, slik som hirdskråa seier. Dei skal òg syte for vakthald frå kvar skipreie kvar gong dei kjem til kongen, slik det var i levedagane til far vår.

Og for at dei skal vere di meir aktsame og heiderlege i si gjerning, skal vi sende to forstandige menn frå kongsgarden vår til kvar tredjedel av landet, når vi sjølve ikkje kjem dit, som kvart år omhugsamt skal granske og undersøkje kva åtferd dei har andsynes våre tegnar. Og om dei viser seg å ha fare lovleg og mildt fram mot allmugen, då skal dei behalde syslene sine så lenge dei lever. Sønene deira skal òg vere nærmare, så framt dei ikkje forbryt seg mot kongedømet og tegnane våre.

Det skal alle syslemenn òg vite, at dersom dei gløymer å gjere det som er rett, eller av ein eller annan grunn ikkje vil når dei blir kravde om det, og denne saka kjem til oss og blir avgjord i kongsgarden vår eller ein annan stad der vi eller vårt råd er, då vil vi sjølve ta den sakøyren som kjem av den, om ikkje syslemannen eller hans ombodsmann kan syne med pålitelege vitne at han ikkje makta å ta saka heime, på grunn av vrangvilje frå den saksøkte eller eit eller anna lovleg forfall.

Vi vil heller ikkje at de heretter skal ha den skikken at de tek brev frå kongsgarden i alle dei sakene som de skal avgjere eller føre fram på tinget, med mindre det er heilt naudsynt.

Vi vil at de lèt skrive opp namna på dei som blir drepne i fylket og i sysla dykkar gjennom eit år, kvar i si sysle, kven som drap, eller under kva omstende, med opplysning om opphavet til striden deira, om lekamsskadar, gridstader og viglysing, og sender det slik til oss i ein protokoll innsegla med seglet dykkar.

Og når ein syslemann toler ulovleg framferd frå sine sveinar andsynes våre tegnar, er han ansvarleg for dei, med mindre han på lovleg vis nektar for at det var hans råd, og han skal aldri sidan ha den hjå seg som gjorde valdsverket. Dei riddarane som har vaktteneste, skal vere påpasselege og føre seg fint, og vere så nær kongen som mogleg når dei utøver tenesta si, med mindre han lèt seie til dei at han vil vere for seg sjølv. Kvar av dei skal ha éin svein på vår kostnad medan dei har vaktteneste, dersom dei ikkje hadde nokon før. Endå om ein syslemann har vaktteneste, skal han ikkje ha fleire sveinar enn det no er sagt.

Det fastset vi òg, at lagmennene skal fare saman med syslemannen når han dreg for å handheve retten over folk i si sysle, og dei skal ha to sveinar på sin kost, slik som syslemannen, og ein klerk, som skriv ned alle domar og den orskurden som han gjer mellom folk, og set opp brev etter orskurden under hans segl, og sidan skal han la skrive ned i protokoll kvar einskild dom etter det som breva hans vitnar, for at domen di mindre kan gløymast, og klerken skal ta ein halv forn ertog for kvart brev, med mindre nokon er så fattig at han ikkje maktar å betale det.^​290 Det same skal òg syslemannen sin klerk ta for sitt brev, men ingenting for kvart av dei to segla.^​291

Idei tilfella der lagmannen før var van med å ta 15 merker inntekt av oss, skal han frå no av ta 15 merker til som yting av bøndene, men ikkje meir. Men dersom han tek gåver for å vere partisk, då har han forbrote livet sitt, med mindre kongen viser han nåde når saksforholda blir kjende for han.

Og for at lagmenn [og syslemenn^​292 di betre kan føre fram allmugen sine saker, skal dei vere to dagar hjå kongen når dei har vore lenge borte frå han, og kongen ser at han har best tid, og dei skal ha alle framstillingane nedskrivne på pergament, slik at kongen di betre og raskare kan forstå ærenda deira.

Vi vil òg at klerkane til syslemennene og lagmennene skal kome til oss med vitnemål frå dei som har valt dei ut, for å sverje til oss den truskapseiden som vi fastset for dei.

Med dette brevet vårt kallar vi tilbake dei breva som er laga i den større utferdingsforma, utanom for dei handgjengne mennene som har løyve frå oss til å sitje heime. For at det skal vere di klårare for alle korleis dei kan få brevet sitt, forklarar vi det her på denne måten, at for kvart syslebrev skal det betalast 3^​293 øyrar til kanslaren for kvar skipreide, og éin ertog^​294 til notaren, for det beste vernebrevet éi mark pengar til kanslaren, og éin øyre til notaren, for det mindre vernebrevet skal kanslaren ta ei halv mark pengar, og klerken [hans éin^​295 øyre. For landsvistbrev skal kanslaren ikkje ta meir enn éi mark, og klerken éin øyre, og derifrå skal det minke for begge^​296 etter som tegngilde og fredkjøp minkar. For gridsbrev skal kanslaren ta to øyrar, og klerken ein halv øyre for brevet, slik at vanskane ikkje blir større. Det same gjeld for stadfestingsbrev. For orskurdsdomar og andre rettsbrev frå lagmennene skal kanslaren ikkje ta noko, men klerken éin ertog for arbeidet sitt, og [kvar av dei éin^​297 ertog for alle andre rettsbrev.

Og fordi vi veit at hirda har gått glipp av sine tilgodehavande andsynes kongedømet medan begge vi to brørne var barn,^​298 og somme har falle frå og andre lever, og somme har halde tilbake for kongedømet det dei skuldar, i større omfang enn det lova og hirdskråa seier om nedsetjing av leidangen og anna urett framferd mot eidane deira, då vil vi likevel betre kåra for dei slik vi er skyldige til etter det embetet som Gud har sett oss uverdige i. Og vi ettergjev dei all den ulovlege nedsetjinga av leidangen^​299 som dei har gjort mot oss^​300 til denne dag. Og dessutan, til heider for Gud og vår frue Sankta Maria og den heilage kong Olav, til sjelehjelp for oss sjølve, og for at Gud måtte gje ein god arving etter oss, og til trøyst for alt folket, gjev vi dei 200 merker brent, vegne og i engelske penningar, på den måten at to geistlege, som vi vel ut, og to andre frå hirda, som hirda vel, skal ta dette godset, og kjøpe eigedomar til dei, og anna som trengst. Og vi vil ordne med tufter for dei ved Mariakyrkja i Oslo, og sjølve skal vi la byggje hospital for dei som er eller blir uføre^​301 av hirda, sveinar som tener i huset og ved bordet i kongsgarden, gjester og kjertesveinar austanfor Lindesnes og sønnanfor Dovrefjell, dei skal ha kost og slik støtte som trengst, av det godset som vi gav til dette, og som hirda i framtida skal leggje til.

Og kvar den som heretter blir riddar med kongens handslag, skal leggje til 3 forne merker, kvar hirdmann og sveinar som tener i huset 2 merker, og gjester og kjertesveinar og sveinar som tener ved bordet éi mark. Og alle andre skal gjere^​302 slik som Gud gjev dei hug til. Men dersom Gud krev livet vårt austanfor Lindesnes, skal det førnemnde hospitalet få alle gangkleda våre, og senga vår med alt utstyr.

Det vil vi òg fullt ut, og påbyd alle fehirdane våre i Nidaros, i Bergen, i Oslo og i Tønsberg, at de på vegner av oss kvar jul skal betale våre handgjengne menn deira tilgodehavande, kvar av dykk i sitt ombod, det vil seie gåve og løn når dei følgjer kongen, eller berre løn når dei sit heime, til gjestene løna deira, og til kjertesveinane kjortelkleda deira eller verdien av kjortelklede når dei er hjå kongen i jula. Og fehirden skal før la hirdskråa lese for dei, slik at kvar di betre kan kjenne pliktene sine. Og kvar fehirde som ikkje betaler dette,^​303 og vi har fått krav på det, han skal betale det sjølv av godset sitt, og like mykje til kongen, med mindre han har forbrote seg på ein slik måte^​304 at kongen synest at han ikkje fortener det.

Det påbyd vi òg syslemennene våre, i samsvar med eiden dykkar, at de undersøkjer så nøye som råd er kven som er best skikka til å vere i hirda i dykkar sysler. Og dersom nokon vil be oss om det, då skal han ha med seg heimanfrå brev med segl frå syslemannen, [soknepresten og to forstandige menn frå hirda,^​305 som ber vitnemål for han om kva han eig av fast og laust gods, om dugleik og framferd mot våre menn og tegnar. Men kvar den som ikkje har slikt vitnemål, oppnår ikkje noko. Dersom det er reist noko søksmål mot dei^​306 og det seinare blir bede om opphald ved hirda for dei, som ikkje er skikka til det, då er det jamgodt med ingenting, endå om dei blir gjorde til handgjengne menn, same kva refsing dei får, som dristar seg til slikt. Og alle dei som har fått opphald ved hirda på denne måten, tek vi rangen frå, og gjer dei til allmugemenn med dette brevet vårt.

Dei av hirdmennene som har blitt fattige eller uføre, og som held til vestanfor Lindesnes, skal kome til Bergen, og dei som held til austanfor Lindesnes, skal kome til Oslo, og dei skal fyrst møte merkesmannen, og han skal sidan føre ærendet deira fram for oss, og vi skal finne løysing på det slik Gud syner oss.

Det skal òg alt folket vite, at vi på ingen måte vil at bøtene for å forsøme våpenplikta og straffa som høyrer til istandsetjing av våpen, skal gjevast opp på grunn av noka slags ansvarslaus framferd av [undersyslemennene^​307 eller lensmennene. Og vi vil at 2 forstandige bønder jamt skal ta inn våpenavgifter i 5 år frå det komande, og med dei kan våpen kjøpast, og oppbevarast til bruk for dei som blir oppnemnde. Men etter 5 år skal avgifta falle under sysla. Og til vedlikehald av veg skal ein alltid ta inn avgift.

Når det gjeld klesmotar, der somme menn dristar seg til meir enn andre og meir enn dei burde, og dei dreg dei inn i riket vårt mot påbod frå oss og forfedrane våre, då skal alle menn vite det, at vi forbyd at nokon frå no av kan ha anna klesdrakt enn vi sjølve har og som vi lèt sveinane våre bere i vår eigen kongsgard. Og kvar den som heretter bryt påbodet vårt, dersom han er vår mann, han tek vi frå rangen og venskapen vår. Men kvar annan som gjer det, skal betale den straffebota som vi vil leggje på han når han kjem til oss.

No byd vi dykk i Guds namn, alle våre handgjengne menn, at de ikkje talar ille om kongen dykkar, og ikkje seier dykk samde med dei som talar ille om han. De må heller forsvare han med gode ord, og vere kloke og pålitelege mot tegnane hans, og saman med syslemennene fullt ut strenge og forplikta til å refse dei som fortener det. Så minner vi dykk, med den kjærleiken som de skuldar Gud og etterkomarane av kong Magnus, på at de er trufaste mot Ingebjørg, vår ektefødde dotter, dersom vi fell frå før enn Gud gjev oss ein annan arving, og at de lèt dronning Eufemia behalde dei rettane som vi har gjeve henne med vårt opne brev, og med samtykke frå biskopane og dei andre beste menn i riket, og at de^​308 følgjer den skipanen som vi har gjort om ivaretaking av kongedømet, slik som de vil svare for Gud på domedag, og få evig løn av han.

Dette brevet blei laga i Tønsberg bolsokdag då det hadde lide tretten hundre og åtte år frå vår herre Jesu Kristi fødsel, i det niande året i styringstida vår, og det blei innsegla medan vi sjølve var til stades. Torgeir Tovesson, klerken vår, skreiv.