Tokoh –tokoh tamadun islam dan sumbangannya

Tokoh –tokoh tamadun islam dan sumbangannya

• 1.
  Oleh Voronia Anak Daip Izzat Najmi Punitha Naggapan Tan Hui Er
• 2.
   Nama sebenar beliau ialah Wali al- Din Abd al-Rahman bin Muhammad Bin Abu Bakar  Dilahirkan pada 1 Ramadan 732H di Tunis  Beliau seorang pemikir dan ahli sejarah Islam  Juga merupakan ahli dalam sosiologi, ekonomi serta seorang pendidik yang terkenal pada abad yang ke-14.
• 3.
   Mempelopori Ilmu sosiologi (orang pertama membicarakan pembangunan mental, akal, dan fizikal manusia)  Mahir dalam ilmu sejarah  Menghasilkan kitab al-Muqaddimah  Sumbangannya dalam bidang ekonomi Berpendapat; - rezeki perlu dinikmati bersama dengan adil - Kemajuan negara bergantung kepada kekuatan ekonomi - Menghasilkan kitab al-Ibar
• 4.
   Sumbangan dalam bidang sejarah  Pengasas philosophy sejarah (melalui kitab al-Ibar)  Sumbangannya dalam bidang politik  Aktif dalam bidang politik  Berpendapat; asas untuk membina peribadi dan negara adalah berasaskan Islam  Mengemukakan teori yang mempengaruhi karya pemikir politik (melalui kitab al-Ibar)  Sumbangannya dalam bidang sosiologi;  Pengasas dan guru terkemuka dalam bidang sosiologi
• 5.
   Nama penuhnya Abu Nasr Mohammad Ibn Al Farakh al-Farabi  dilahirkan di sebuah kampung kecil yang dinamakan Wasij berdekatan Farab di Turkistan pada tahun 870.  Beliau merupakan seorang lagi saintis terkemuka Islam dan termasyhur kerana hasil kerja dan penulisannya terutamanya dalam bidang falsafah, logik dan sosiologi.
• 6.
   Membuat kajian mengenai logik dengan memudahkannya melalui cara membahagikan kepada dua kategori iaitu idea (Takhayyul) dan bukti (Thubut).  Bidang sosiologi:  menulis buku bertajuk Ara Ahl al-Madina al-Fadila yang merupakan sebuah buku yang terkenal.  menulis buku mengenai muzik yang dikenali sebagai Kita al-Musiqa
• 7.
   merupakan pakar dalam kesenian dan sains muzik.  Al-Farabi juga telah merekacipta beberapa peralatan muzik, selain menyumbang kepada ilmu nota muzik.  Dalam bidang fizik pula, beliau menunjukkan kewujudan konsep kekosongan.  Merupakan seorang yang terawal menulis mengenai ilmu logik Yunani secara teratur dalam bahasa Arab
• 8.
   Salah satu pandangannya yang menarik ialah mengenai betapa jantung adalah lebih penting berbanding otak dalam kehidupan manusia. Ini disebabkan jantung memberikan kehangatan kepada tubuh sedangkan otak hanya menyelaraskan kehangatan itu menurut keperluan anggota tubuh badan
• 9.
   Avicenna adalah satu nama yang sentiasa meniti di bibir masyarakat barat di Eropah.  Kehebatan beliau bukan sahaja dalam bidang perubatan bahkan dalam bidang falsafah beliau banyak mempengaruhi kebudayaan di barat.  Nama sebenar beliau ialah Abu Ali Al- Huseyn bin Abdullah bin Hassan Ali bin Sina.  Anak berbangsa Parsi ini, dilahirkan di desa Afshanah dekat kota Kharmaitan Propinzi Bukhara Afghanistan pada 375 Hijrah bersamaan 985 Masihi.
• 10.
   Ibnu Sina telah menulis satu karya yang bertajuk Remedies for The Heart yang mencangkirkan sajak-sajak mengenai perubatan. Dalam buku beliau ini, terdapat 760 jenis penyakit berserta dengan cara untuk menawarkan penyakit-penyakit tersebut.
• 11.
   Beliau telah menjalankan kajian terhadap tubuh manusia yang dikenali sebagai anatomi. Hasilnya, beliau mendapati jantung mengandungi 3 injap yang akan terbuka dan tertutup dengan sendirinya semasa jantung mengepam darah.  Beliau juga memperkembangkan ilmu diagnosis melalui denyutan jantung untuk mengenal pasti ketidakseimbangan hormon yang berkenaan. Apa yang menarik mengenai ilmu ini ialah beliau dapat memulihkan pesakit yang menghadapi masalah sakit jiwa  Beliau turut memperkembangkan ilmu psikologi dalam perubatan dan menemui ilmu yang kita kenali hari ini sebagai ilmu perubatan psikosomatik di mana ia menunjukkan perkaitan antara psikologi dengan kesihatan.
• 12.
   Ibn Sina juga menyedari betapa pentingnya emosi dalam usaha pemulihan pesakit. Minatnya yang mendalam dalam bidang berkaitan kesan akal ke atas jasad menyebabkan banyak daripada hasil karyanya berkisar mengenai gangguan psikologi.  Beliau juga ada menceritakan simptom-simptom penyakit kencing manis (diabetes) dan masalah yang akan timbul daripadanya.  Ibn Sina juga menjadi saintis yang pertama menerangkan mengenai bahagian-bahagian berbeza pada mata seperti kornea, koroid, iris, retina, lapisan kanta dan lain-lain.
• 14.
   Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi  Berketurunan Parsi  Berasal dari kawasan Khwarizm, di kawasan Aral Sea (Uzbekistan dan Turkmenistan)  Dilahirkan pada sekitar tahun 780 Masihi dan meninggal dunia pada tahun sekitar 850 Masihi
• 15.
   ilmuan matematik di Bait al-Hikmah (House of Wisdom)  Diasaskan oleh Khalifah al-Ma’mun pada zaman pemerintahan Kerajaan Islam Abbasiyyah.  Beliau juga adalah ahli astronomi dan juga ahli geografi di Bait al-Hikmah.
• 16.
  MATEMATIK  Pengasas kepadaperkembangan dalam ilmu algebra dan juga trigonometri.  Perkataan Algorithm berasal daripada nama Latin al-khwarizmi iaitu algoritma, manakala istilah Algebra berasal daripada perkataan Al- Jabr dan Al-Muqaabalah yang bermaksud penyempurnaan dan pembandingan.
• 17.
   “Al-Kitaab Al-Muhtasar fi hisaab al-jabr wa al-muqaabalah”  Pendekatan secara sistematik dan logik dalam menyelesaikan masalah kuadratik dan linear memberi acuan baru dalam disiplin ilmu algebra.  Pengembang sistem nombor yang dikenali sebagai Sistem penomboran Arab dan India.
• 18.
   Orang pertama yang menyertakan angka sifar sebagai salah satu digit dalam sistem penomboran dan memberi nilai kepadanya  Memperkenalkan sistem titik perpuluhan yang ada pada hari ini.  Membangunkan secara terperinci bidang trigonometri (fungsi sine)
• 19.
   menyempurnakan teori geometri yang mewakili muka keratan kon dan membangunkan kalkulus yang mana membantunya menguasai konsep perbezaan.  Bekerjasama dalam pengukuran darjah di bawah perintah Mamun al-Rashid yang bertujuan mengukur isi padu dan lilitan bumi.
• 20.
  ASTRONOMI  Ahli falak (astronomi)  menulis sekurang-kurangnya dua buah zij iaitu buku yang mengandungi jadual parameter nilai yang digunakan untuk menentukan kedudukan matahari, bulan, bintang dan planet-planet.  Zij al-Sindhind (jadual astronomi Sind dan Hind)  Dihasilkan berdasarkan kaedah astronomi India yang dikaji beliau.
• 21.
  GEOGRAFI  Saintis pertama yang melakar peta dunia pada tahun 830 Masihi iaitu 10 tahun sebelum beliau meninggal dunia.  Menghasilkan beberapa kertas kerja tentang ilmu geografi dan menghasilkan tulisan yang bertajuk Kitaab surat al-Ard (Buku tentang rupa muka bumi).  Buku ini adalah rujukan dan versi pembetulan kertas kerja Ptolemy tentang Geografi.
• 23.
   Abu Rayhan Muhammad bin Ahmad al- Biruni  Lahir pada 3 Zulhijah 362H @ 4 September 973M di Parsi.  Meninggal dunia pada 1 September 1048 @ 12 Rejab 440H  penduduk Khawarizm memanggil orang asing sebagai biruni .
• 24.
   memperoleh ilmu pengetahuan daripada seorang Putera Raja Parsi, iaitu Abu Nasr Mansur bin Ali Jilani,  Rasa’il al-Biruni, sebuah ensiklopedia astronomi dan matematik.  Menguasai dua buah tamadun besar (tamadun Arab dan tamadun Yunani)  Hubungan erat dengan para intelek Islam dan Kristian. Seorang daripadanya ialah Abu Sahl Masihi (ahli fizik Kristian).
• 25.
  Astronomi  pengaruh matahari dan bulan ketika menentukan musim dan pasang surut air laut.  Ilmu pengetahuan tentang binatang-binatang dan kedudukannya sangat penting bagi menentukan arah pengembaraan dan perjalanan.  Menentukan arah kiblat, waktu solat dan kedudukan garis lintang atau bujur sesuatu bandar.
• 26.
  1. Kosmogeni  Membincangkannya secara terperinci dalam bukunya al-Tahdid. Beliau menolak pandangan yang menyatakan dunia ini kekal.  Beliau mengumpul pelbagai arus pertukaran bumi di zamannya dan melengkapkan karya Abdul al-Malik al-Tayyib al-Busti
• 27.
  2. Kalender dankronologi  menulis satu risalah kecil yang menerangkan tentang siang dan malam yang juga dapat membuktikan panjang siang dalam setahun di kutub.  mencipta sejenis alat untuk mengukur masa dan waktu di siang hari serta menulis buku mengenainya iaitu Ta’bir al-Mizan wa Taqbir al-Azman.  Bukunya Tanqih al-Tawarikh membincangkan tentang tarikh.  bukunyaTasawwur Amr al-Fajr wa al-Shafiq fi Jihat al-Gharb wa al-Sharq membincangkan tentang terbitnya fajar.
• 28.
   Qanun al-Mas’udi adalah antara bukunya yang terakhir yang membincangkan perkara di atas dengan lebih terperinci. Ia membincangkan tentang siang dan malam, bulan dan tahun, bulan serta matahari, juga penerangan terperinci mengenai perbezaan takwim, maklumat tambahan (baru) mengenai kalendar orang India, mengubah takwim Sakkala kepada takwim Hijrah.
• 29.
  3. Matahari (a) Sifatfizikal Matahari  Matahari ialah jasad yang panas bagi letusan solar yang boleh diperhatikan apabila gerhana penuh, sama juga seperti nyalaan yang muncul di sekeliling jasad yang membakarnya. (b) Gerakan tahunan  mempercayai teori geosentrik dan menganggap Matahari bergerak mengelilingi Bumi. Beliau berfikir bahawa gerakan matahari yang perlahan dan cepat menggambarkan sesuatu orbit. (c) Fajar dan senja  mendapati senja terjadi apabila Matahari berada 18 di bawah ufuk. Penyelidik moden mengesahkan penemuan al- Biruni ini. Beliau menulis buku al-Lam’at mengenai perkara ini.
• 30.
  Ahli sains 1. Cahayadan bunyi  mempercayai bahawa cahaya lebih laju daripada bunyi. Menurut beliau sinaran membawa haba dari Matahari dan ia dapat menembusi air dan udara. Beliau juga mendapati senja kala bermula atau berakhir apabila Matahari berada di bawah kaki langit. 2. Graviti  menolak pandangan Aristotle yang menganggap langit tidak mempunyai kuasa graviti. Beliau menolak idea bahawa tempat asal bagi air ialah di atas bumi kerana tidak ada tempat asal bagi sesuatu objek. Menurutnya jika air mengalir ia akan sampai ke pusatnya
• 31.
  3. Mekanik  menciptadua alat yang istimewa. Satu daripadanya ialah pengimbang hidro statik. Melalui alat ini beliau dapat mencari ketumpatan 18 bahan. Satu lagi alat ialah sejenis balai cerap yang baru, ia dinamakan al-Ustawani yang beliau gunakan untuk mengukur bintang-bintang, ketinggian menara dan bukit, dan kedalaman telaga atau sungai. 4. Berat dan ukuran  berkait rapat dengan bidang kajian astronomi dan fizik. Ketumpatan sebenar 18 bahan yang diukur oleh beliau menunjukkan kepakarannya dalam menyediakan berat dan ukuran yang paling tepat
• 32.
   Tahdid Nihayat al-Amakin (Penentuan Batas Daerah).  menghasilkan kaedah baru untuk mengukur latitud dan longitud dan membuat pengukuran sendiri untuk menetapkan antipodal dan kebulatan bumi juga ketinggian dan sifat-sifat geografi bandar-bandar. Beliau telah membuat ukuran bagi menaksirkan lilitan bumi dan mendapat anggarannya 25,000 batu.
• 34.
   Dilahirkan pada tahun 450 Hijrah bersamaan dengan 1058 Masihi  atTaabiran/Ghazalah di bandar Tus, Khurasan (Iran).  Abu Hamid Muhammad bin Muhammad bin Muhammad bin Ahmad Al Ghazali al-Tusi al-Shafi’e  Digelar Hujjatul Islam .  digelar "Al-Ghazali" bersempena dengan gelaran bapanya yang bekerja sebagai pemintal bulu di barat dia beliau digelar ‘Algazel’  kambing (al-Ghazzal). Ada yang mengatakan mengambil sempena kampung kelahirannya, Ghazalah.
• 35.
   Berasal dari keluarga yang miskin.  Bapanya merupakan seorang ahli Sufi yang sangat warak.  Adalah seorang ulama, ahli fikir dan ahli falsafah Islam yang terkemuka  meninggal dunia pada hari Isnin 14 Jamadilakhir tahun 505 Hijrah ( 1111M) di Tus dan jenazahnya dikebumikan di tempat kelahirannya.
• 36.
   Berpendapat bahawa, untuk mendapat kebahagiaan hidup di dunia dan di akhirat, seseorang itu hendaklah mempunyai ilmu dan diamalkan dengan baik dan ikhlas hanya kerana Allah S.W.T.  Beberapa hasil karya Imam Al-Ghazali telah diterjemahkan ke dalam berbagai-bagai bahasa Eropah untuk dijadikan rujukan kepada penuntut- penuntut di pusat-pusat pengajian tinggi.  Hasil karya beliau yang terkenal ialah Ihya Ulumiddin yang merangkumi ilmu akidah, fikah, falsafah, akhlak dan tasawuf.
• 37.
   Segala hasil-hasil tulisan beliau telah mempengaruhi ahli fikir Islam selepasnya, seperti Jalaluddin ar-Rumi, Syeikh Al-Ashraf, Ibnu Rusyd dan Syah Waliyullah.  Kebanyakkan hasil-hasil karya Imam Al-Ghazali berbentuk falsafah.  Antara hasilhasil karya beliau yang lain termasuklah: i. Ihya Ulumiddin. ii. Al-Munqiz Min ad-Dalal iii. Mizanul-amal. iii.Tahafut al-Falasifah iv.Hidayah Al-Salikin v.Jawahir Al-Quran. vi. Minhaj al-Abidin vii. Asma Allah al-Husna viii. Ayyuha al-Walad ix. Kimia as-Sa’adah
• 38.
  • Nama penuhnya ialah Tahir bin Sheikh Muhammad. • Beliau dikenali dengan gelaran Sheikh Muhammad Tahir Jalaluddin Al-Falaki Al-Azhari (9 Disember 1869-26 Oktober 1956 ). • Lahir di Minangkabau, Indonesia. • Beliau dihantar ke Mekah untuk mempelajari ilmu agama (menetap selama 12 tahun) • Beliau menuntut di Universiti al-Azhar ( mendapat pengaruh dari Jamaluddin al-Afghani dan Syeikh Muhammad Abduh). • Beliau juga dikenali sebagai ahli Falak.
• 39.
   Beliau memberi sumbangan yang amat besar terhadap pemikiran islam melalui penulisan, ceramah dan sebagainya.  Beliau aktif memberi kesedaran dan kebangkitan semangat nasionalis.  Beliau berusaha memperbaiki pemikiran orang Melayu yang percaya kepada perkara khurafat dan syirik.  Beliau menggalakkan orang islam supaya berfikir ke arah kemajuan.  Beliau bergerak aktif dalam gerakan Islam di Tanah Melayu.  Beliau menerbitkan majalah Al-Imam yang membincangkan kemunduran orang melayu, penjajahan, kekurangan ilmu pengetahuan dan sebagainya.
• 40.
   Menyeru umat islam mencari ilmu pengetahuan, memperbaharui cara hidup sesuai dengan cara islam  Menubuhkan pusat pendidikan di Singapura (Madrasah Al- Iqbal Al-Islamiah)  Terlibat dalam seni kesusasteraan melayu
• 41.
   Nama sebenar beliau ialah Profesor Doktor Haji Abdul Malik Bin Sheikh Abdul Karim Bin Syeikh Muhammad Amrullah  Beliau lahir di Minangkabau, Indonesia.  Beliau terkenal sebagai seorang ulamak, ahli reformasi, ahli agama, falsafah, politik dan kesusasteraan.
• 42.
   Mempelajari al-quran serta menghafaznya  Belajar di beberapa buah tempat di Indonesia seperti di Jogjakarta  Mempelajari ilmu tafsir
• 43.
   Beliau memberi sumbangan melalui berdakwah, ceramah dan penulisan.  Menerbitkan majalah Khitabah al-Ummah  Menubuhkan Persatuan Hindia Timur (untuk menunjuk ajar cara menunaikan haji)  Menubuhkan kolej Kuliah al-Muballigh.
• 44.
   Menerbitkan majalah Pedoman Masyarakat untuk menyedarkan rakyat tentang kemajuan zaman.  Menerbitkan majalah Panji Islam dan Gema Islam  Bergiat dalam politik  Menghasilkan kitab Tafsir al-Azhar (semasa dalam penjara)
• 45.
   Nama sebenar ialah Muhammad bin Abdullah bin Muhammad bin Ibrahim al- Lawati  Beliau dilahirkan di Tamjah @ Tenger sebuah daerah di Magribi pada tahun1304M dan meninggal dunia pada 1369M.  Beliau ialah seorang ilmuwan dalam bidang pelayaran, agama dan bahasa.  Beliau pernah menjadi kadi di negerinya dan beberapa negeri lain yang dilawatinya.  Ilmu agamanya tinggi terutama berkenaan dengan perundangan Islam dan mazhab Maliki.
• 46.
   Beliau memulakan pengembaraannya ketika berusia 21 tahun.  Pengembaraan beliau mengambil masa 38 tahun meliputi perjalanan sejauh 120,000 kilometer dan singgah di 44 negara di dua benua Afrika dan Asia.  Beliau kembali semula ke Morocco semasa pemerintahan Sultan Abu 'Inan dan kisah pengembaraan beliau ditulis oleh Ibn Juza melalui bukunya Tuhfat al Anzhar fi Ghoraib al Absar wa Ajaib al Asfa. Buku tersebut diterjemahkan ke dalam pelbagai bahasa dan diterbitkan dibanyak tempat.
• 47.
   Hasil pelayarannya tercatat dalam sebuah buku yang bertajuk Rihlah yang dianggap sebagai dokumen sejarah yang terkenal untuk kajian sosial, ekonomi, politik dan budaya di dunia Islam pada kurun ke-14 M.
• 48.
   Nama penuh ialah Abu Ali Muhammad bin al- Hasan bin al-Haitham al-Basri Al-Misri.  Beliau lebih dikenali dengan nama samaran Ibnu Haitham.  Di dunia Barat beliau telah dikenali dengan beberapa nama seperti Alhazen, Avennathan, dan Avenetan, tetapi lebih terkenal dengan panggilan sebagai Alhazen.
• 49.
   Dilahirkan pada 354 H bersamaan dengan 965 M, di negeri Basrah, Iraq.  Beliau dibesarkan di bandar Basrah dan Baghdad.  Beliau memulakan pendidikan awalnya sebelum dilantik menjadi pegawai pemerintah di bandar kelahirannya.  Setelah beberapa lama berkhidmat dengan pihak pemerintah di sana, beliau mengambil keputusan merantau ke Ahwaz dan Baghdad.
• 50.
   Di perantauan beliau telah melanjutkan pengajian dan menumpukan perhatian pada penulisan.  Ibnu Haitham meninggal dunia di Kaherah pada tahun 1039M katika usianya 74 tahun.
• 51.
  TEORI HUKUM PEMBIASAN(fenomena atmosfera)  Selama di Sepanyol, Ibnu Haitham melakukan beberapa penyelidikan dan percubaan ilmiah berhubung dengan bidang optik. Penemuannya yang terkenal ialah “hukum pembiasan”.  Menurut pengamatan Ibnu Haitham, beliau berpendapat bahawa cahaya merah di kaki langit di waktu pagi (fajar) bermula ketika matahari berada di 19 darjah di bawah kaki langit. Sementara cahaya warna merah di kaki langit di waktu senja (syuruk) akan hilang apabila matahari berada 19 darjah di bawah kaki langit selepas jatuhnya matahari.
• 52.
   Dalam fizik moden, hukum ini dikenali dengan nama “hukum pembiasan Snell” yang bersempena nama ahli fizik Belanda, Willebrord van Roijen Snell.
• 53.
  TEORI PENGLIHATAN (optik)  Dalam penyelidikan, beliau telah mengkaji gerakan cahaya, ciri-ciri bayang dan imej dan banyak lagi fenomena optik yang penting. Beliau telah menolak teori Ptolemy dan Euclid yang mengatakan bahawa manusia melihat benda melalui pancaran cahaya yang keluar dari matanya. Tetapi menurut Ibnu Haitham, bukan mata yang memberikan cahaya tetapi benda yang dilihat itulah yang memantulkan cahaya ke mata manusia.
• 54.
  CERMIN KANTA CEKUNGDAN KANTA CEMBUNG  Ibnu Haitham telan menggunakan mesin lathe (larik) untuk membuat cermin kanta cekung dan kanta cembung untuk penyelidikannya.  Dengan ini beliau telah mengkaji tentang cermin sfera dan cermin parabolik. Beliau mengkaji Aberasi Sfera dan memehami bahawa dalam cermin parabola kesemua cahaya dapat tertumpu pada satu titik.
• 55.
  TEORI BIASAN CAHAYA  Beliau telah menggunakan segi empat hala tuju pada permukaan biasan beberapa abad sebelum Isaac Newton memperkenalkannya di dunia Barat. Beliau juga percaya kepada prinsip masa tersingkat bagi rentasan cahaya (Prinsip Fermat).
• 56.
  AHLI BIDANG FALSAFAH  Ibnu Haitham telah disenaraikan di antara salah seorang ahli falsafah Aristo.  Ibnu Haitham mendahului Kant lebih tujuh abad lamanya. Teori yang dilabelkan dari Kant sebenarnya datang dari beliau iaitu: “bahawa untuk mencapai kebenaran hendaklah dengan mengetahui pendapat-pendapat yang berunsur kepada kenyataan yang dapat digambarkan dengan akal rasional”.
• 57.
  BIDANG ASTRONOMI Beliau melanjutkan pendapat ilmuwan Yunani tentang proses pengubahan langit abstrak menjadi benda-benda padat.  Dalam karya astronominya, beliau melukis gerakan planet-planet, tidak hanya dalam terma eksentrik dan episiklus, tetapi juga dalam satu model fizik. Pendapatnya banyak mempengaruhi Dunia Pemikiran Barat pada zaman Johannes Kepler. Tiga abad kemudian karya ini ditukar dalam bentuk ikhtisar oleh astronomi muslim iaitu Nasiruddin at-Tusi.
• 58.
  BIDANG FIZIK Dalam bidang fizik Ibnu Haitham telah mengkaji tentang gerakan yang membawa beliau menemui prinsip intersia dan statik. Beliau telah mengasaskan dan menjadikan optik menjadi satu sains baru. Banyak kajian beliau telah mendahului dan diikuti oleh Francis Bacon, Leonardo da Vinci, dan Johannes Kepler.
• 59.
   Ibnu Haitham merupakan ilmuwan yang produktif dan memiliki banyak karya penulisan dalam pelbagai cabang ilmu. Beliau telah menulis tidak kurang daripada 200 judul buku, namun hanya sedikit yang terselamat.  Maqalah fi Istikhraj Samt al-Qiblah(penyusunan kota), Maqalah fi hayat al-Alam(astronomi), Kitab fi al-Minasit(kamus optik), Fi al- Maraya al-Muhriqah bi al-Dawair(cermin yang membakar), Maqalah fi Daw al-Qamar(cahaya dan gerakan langit), Zawahir al-hasaq(gejala senja), semua itu adalah tentang kajian ilmu fizik dan astronomi.
• 60.
   http://www.sabah.edu.my/cwm010/tahirjalal uddin.htm  http://ms.wikipedia.org/wiki/Sheikh_Muha mmad_Tahir_Jalaluddin  http://cikgu06.blogspot.com/2011/04/nota- titas-bab-5.html