Έλεγχος του προϋπολογισμού

Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί τι είναι ο δημοσιονομικός έλεγχος και γιατί έχει σημασία στην ΕΕ. Εισάγει το νομικό πλαίσιο που διέπει τον δημοσιονομικό έλεγχο της ΕΕ και περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο ασκείται ο δημοσιονομικός έλεγχος σε εθνικό, ενωσιακό, θεσμικό και πολιτικό επίπεδο. Εξηγεί τη διαδικασία απαλλαγής και τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και παρουσιάζει πρόσφατα παραδείγματα δημοσιονομικού ελέγχου και συνεχιζόμενων προκλήσεων.

Νομική βάση

Ο έλεγχος του προϋπολογισμού βασίζεται σε διάφορα νομικά έγγραφα.

• Στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ): Τα άρθρα 287, 317-319, 322 και 325 καθορίζουν τη νομική βάση για την εκτέλεση του προϋπολογισμού της ΕΕ, τον λογιστικό έλεγχο και την προστασία από την απάτη.
• τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2024/2509, γνωστό ως δημοσιονομικό κανονισμό, ο οποίος καθορίζει λεπτομερείς κανόνες για την κατάρτιση, την εκτέλεση και τον έλεγχο του προϋπολογισμού της ΕΕ, διασφαλίζοντας τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση και τη διαφάνεια.
• τη διοργανική συμφωνία για τη δημοσιονομική πειθαρχία, τη συνεργασία και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση βελτιώνει τη συνεργασία μεταξύ των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και ενισχύει τη δημοσιονομική πειθαρχία καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας του προϋπολογισμού.
• τον Κανονισμό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ιδίως τα άρθρα 101-102, 106, 139, και το παράρτημα V, που περιγράφουν τις εσωτερικές διαδικασίες του για τον δημοσιονομικό έλεγχο, τις διαδικασίες απαλλαγής και την εποπτεία των οικονομικών θεμάτων.

Στόχοι

Στόχος του δημοσιονομικού ελέγχου είναι να διασφαλιστεί ότι όλες οι δαπάνες της ΕΕ:

• είναι νόμιμες
• είναι ακριβείς
• καταγράφονται σωστά,
• η διαχείρισή τους πραγματοποιείται με τρόπο αποδοτικό, αποτελεσματικό και οικονομικό.

Τι είναι ο δημοσιονομικός έλεγχος;

Ο δημοσιονομικός έλεγχος στην Ευρωπαϊκή Ένωση διασφαλίζει ότι τα χρήματα από τον προϋπολογισμό της ΕΕ συγκεντρώνονται και δαπανώνται νόμιμα, αποδοτικά και αποτελεσματικά.

Οι πρώτοι έλεγχοι πραγματοποιούνται συχνά σε εθνικό επίπεδο, όπου τα κράτη μέλη παρακολουθούν τον τρόπο με τον οποίο συγκεντρώνονται και δαπανώνται τα κονδύλια. Σε επίπεδο ΕΕ, κάθε θεσμικό όργανο ελέγχει εσωτερικά τις δαπάνες του, ενώ το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ) διενεργεί ανεξάρτητο, εξωτερικό έλεγχο. Το ΕΕΣ εξετάζει κατά πόσον οι δαπάνες της ΕΕ είναι νόμιμες και εάν επιτυγχάνει τους στόχους της, στη συνέχεια υποβάλλει ετησίως έκθεση με τα πορίσματά του. Στη συνέχεια, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αξιολογεί κατά πόσον ο προϋπολογισμός εκτελέστηκε ορθά και σύμφωνα με τους κανόνες.

Οι έλεγχοι αυτοί μπορούν επίσης να συμβάλλουν στην πρόληψη της απάτης και να διασφαλίσουν ότι η χρηματοδότηση της ΕΕ αποφέρει πραγματικά οφέλη στους πολίτες.

Πώς λειτουργεί η διαδικασία του προϋπολογισμού;

1. Έλεγχος σε εθνικό επίπεδο

Οι εθνικές αρχές των κρατών μελών διενεργούν τους πρώτους ελέγχους σχετικά με τον τρόπο άντλησης και διάθεσης των κονδυλίων, σε μεγάλο βαθμό. Ως εκ τούτου, είναι υπεύθυνες για ορισμένες πτυχές του δημοσιονομικού ελέγχου, ιδίως για τους παραδοσιακούς ιδίους πόρους, όπως οι τελωνειακοί δασμοί, τους οποίους εισπράττουν και ελέγχουν εξ ονόματος της ΕΕ. Αναλαμβάνουν επίσης ηγετικό ρόλο στον εντοπισμό και την αντιμετώπιση περιπτώσεων απάτης και άλλων παρατυπιών που αφορούν τον προϋπολογισμό της ΕΕ.

Τα κράτη μέλη διενεργούν επίσης τον πρώτο έλεγχο των δαπανών στο πλαίσιο της επιμερισμένης διαχείρισης — ταμεία στα οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναθέτει καθήκοντα εκτέλεσης του προϋπολογισμού στις εθνικές αρχές των κρατών μελών. Σε αυτά περιλαμβάνονται ταμεία όπως το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (από κοινού γνωστά ως διαρθρωτικά ταμεία), καθώς και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης.

2. Έλεγχος σε επίπεδο Ένωσης

Σε επίπεδο ΕΕ, υπάρχουν τρία είδη ελέγχου: εσωτερικός έλεγχος, εξωτερικός έλεγχος και έλεγχος σε πολιτικό επίπεδο ή πολιτική εποπτεία.

1. Εσωτερικοί έλεγχοι

Κάθε θεσμικό όργανο της ΕΕ παρακολουθεί τον προϋπολογισμό του. Οι διατάκτες, οι υπόλογοι και οι εσωτερικοί ελεγκτές διενεργούν ελέγχους για να βεβαιωθούν ότι η διαχείριση των κονδυλίων γίνεται σωστά και σύμφωνα με τους κανόνες.

2. Εξωτερικά όργανα χειρισμού

Το ΕΕΣ, υποστηριζόμενο από τα εθνικά ελεγκτικά όργανα, ελέγχει τους λογαριασμούς και τις δαπάνες της ΕΕ και υποβάλλει ετησίως λεπτομερείς εκθέσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ (που συναποτελούν την αρμόδια για τον προϋπολογισμό αρχή της ΕΕ), σύμφωνα με το άρθρο 287 της ΣΛΕΕ. Το έργο του ΕΕΣ περιλαμβάνει:

• δήλωση αξιοπιστίας όσον αφορά την αξιοπιστία των λογαριασμών και τη νομιμότητα και κανονικότητα των υποκείμενων πράξεων (γνωστή ως DAS)·
• έκθεση σχετικά με την εκτέλεση του γενικού προϋπολογισμού, συμπεριλαμβανομένων των προϋπολογισμών όλων των θεσμικών οργάνων και των ειδικευμένων οργανισμών·
• ειδικές εκθέσεις σχετικά με τους φορείς και τους οργανισμούς της ΕΕ·
• ειδικές εκθέσεις που σχετίζονται με θέματα επιδόσεων και συμμόρφωσης·
• επισκοπήσεις σε τομείς πολιτικής ή αναδυόμενα ζητήματα.

Έως το 2021, το ΕΕΣ δημοσίευε επίσης ετήσια έκθεση σχετικά με τις συνολικές επιδόσεις του προϋπολογισμού. Αναφέρονται επίσης οι δανειοληπτικές και δανειοδοτικές δραστηριότητες στο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάπτυξης, το οποίο έχει πλέον ενσωματωθεί στο μακροπρόθεσμο σχέδιο δαπανών της ΕΕ, το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο.

3. Πολιτική εποπτεία

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ελέγχει τον τρόπο εκτέλεσης του προϋπολογισμού, ιδίως μέσω της Επιτροπής Ελέγχου του Προϋπολογισμού, η οποία:

• εξετάζει την εκτέλεση του προϋπολογισμού της ΕΕ και του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης, με γνώμονα την ετήσια έκθεση του ΕΕΣ και άλλα προϊόντα·
• προετοιμάζει τις αποφάσεις απαλλαγής·
• πραγματοποιεί το κλείσιμο και τον έλεγχο των λογαριασμών και ισολογισμών της Ένωσης, των θεσμικών οργάνων της και κάθε οργανισμού που χρηματοδοτείται από αυτή·
• εξετάζει τις χρηματοδοτικές δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων·
• αξιολογεί κατά πόσον η χρηματοδότηση της ΕΕ υπήρξε οικονομικά αποδοτική κατά την εφαρμογή της πολιτικής·
• θεσπίζει μέτρα για την πρόληψη της απάτης και των οικονομικών παρατυπιών και για τη δίωξη των παραβατών· παρακολουθεί τις περιπτώσεις απάτης και παρατυπιών·
• ενεργεί από κοινού με το ΕΕΣ, την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης και την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
• συμμετέχει στην έγκριση διορισμών στο ΕΕΣ και στην Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης.

Διαδικασία απαλλαγής

Η ΣΛΕΕ αναφέρεται μόνο στην απαλλαγή για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ωστόσο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο χορηγεί επίσης χωριστή απαλλαγή στα άλλα θεσμικά και λοιπά όργανα και οργανισμούς.

Η Επιτροπή Ελέγχου του Προϋπολογισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξετάζει την εκτέλεση του προϋπολογισμού με αναδρομικότητα δύο ετών (έτος ν-2). Εξετάζει:

• τις ετήσιες εκθέσεις δραστηριοτήτων από τις Γενικές Διευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και από τα άλλα θεσμικά και λοιπά όργανα και οργανισμούς της ΕΕ·
• την ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη διαχείριση και τις επιδόσεις·
• την έκθεση αξιολόγησης που επικεντρώνεται στα αποτελέσματα των προγραμμάτων της ΕΕ, σύμφωνα με το άρθρο 318 ΣΛΕΕ·
• την ετήσια έκθεση της ΕΚΤ·
• τις απαντήσεις των θεσμικών οργάνων στις ερωτήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, σύμφωνα με το άρθρο 319 ΣΛΕΕ.

Αυτός ο κοινοβουλευτικός έλεγχος διασφαλίζει τη νομιμότητα, την κανονιστική συμμόρφωση και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση. Σε αυτή τη βάση, η Επιτροπή Ελέγχου του Προϋπολογισμού καταρτίζει τη σύστασή της για τη χορήγηση ή την άρνηση χορήγησης απαλλαγής. Στη συνέχεια, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψηφίζει επί της απόφασης απαλλαγής, με τη μορφή ψηφίσματος που περιλαμβάνει παρατηρήσεις και συστάσεις σχετικά με την εκτέλεση του προϋπολογισμού.

Εάν ικανοποιηθούν τα κριτήριά της, η Επιτροπή Ελέγχου του Προϋπολογισμού προτείνει τη χορήγηση απαλλαγής, σύμφωνα με το άρθρο 266 του δημοσιονομικού κανονισμού. Στη συνέχεια, η απαλλαγή χορηγείται, συνήθως έως τα μέσα Μαΐου, εάν η πλειοψηφία των βουλευτών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ψηφίσει υπέρ της πρότασης. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μπορεί επίσης να αναβάλει την απόφασή του για τη χορήγηση απαλλαγής έως τον Οκτώβριο, εάν δεν είναι ικανοποιημένο με πτυχές της διαχείρισης του προϋπολογισμού.

Σε περίπτωση άρνησης ή αναβολής της απαλλαγής, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενημερώνει τα ενδιαφερόμενα θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμούς για τους λόγους της άρνησης ή της αναβολής. Στη συνέχεια, πρέπει να αντιμετωπιστούν άμεσα τα εμπόδια για την απαλλαγή (όπως απαιτείται από το άρθρο 319 παράγραφος 3 ΣΛΕΕ και το άρθρο 268 του δημοσιονομικού κανονισμού). Όσον αφορά την απαλλαγή για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα κράτη μέλη πρέπει να ενημερώνουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τα μέτρα που έλαβαν ως απάντηση στις παρατηρήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να λάβει υπόψη τα μέτρα αυτά στη δική της έκθεση παρακολούθησης.

Μόλις αρθούν τα εμπόδια για τη χορήγηση απαλλαγής, η Επιτροπή Ελέγχου του Προϋπολογισμού εκδίδει νέα έκθεση και πρόταση, εντός έξι μηνών, για τη χορήγηση ή την άρνηση χορήγησης απαλλαγής.

Η άρνηση χορήγησης απαλλαγής στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα. Το 1998, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε υπέρ της άρνησης χορήγησης απαλλαγής και συστάθηκε ομάδα ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων, η οποία υπέβαλε εκθέσεις σχετικά με κατηγορίες για απάτη, κακοδιαχείριση και νεποτισμό στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Τα πορίσματα της ομάδας εμπειρογνωμόνων οδήγησαν στην παραίτηση ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 1999.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει αρνηθεί τη χορήγηση απαλλαγής στον Γενικό Γραμματέα του Συμβουλίου της ΕΕ από το 2009, λόγω της έλλειψης συνεργασίας του Συμβουλίου στη διαδικασία απαλλαγής.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

1. Εξέλιξη των αρμοδιοτήτων

Οι εξουσίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου όσον αφορά τον έλεγχο του προϋπολογισμού έχουν αυξηθεί με την πάροδο των δεκαετιών.

• Από το 1958 έως το 1970, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενημερώθηκε μόνο για τις αποφάσεις απαλλαγής που έλαβε το Συμβούλιο της ΕΕ.
• Το 1971 απέκτησε ίση εξουσία απαλλαγής με το Συμβούλιο.
• Από το 1977, χορηγεί μόνο του απαλλαγή κατόπιν σύστασης του Συμβουλίου.
• Πραγματοποιεί επίσης ακροάσεις για τους ορισθέντες Επιτρόπους και η Επιτροπή Ελέγχου του Προϋπολογισμού πραγματοποιεί ακροάσεις για τα ορισθέντα μέλη του ΕΕΣ και τους υποψηφίους για τη θέση του Γενικού Διευθυντή και της Επιτροπής Εποπτείας της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Καταπολέμησης της Απάτης. Οι θέσεις αυτές δεν μπορούν να καλυφθούν χωρίς να πραγματοποιηθούν οι εν λόγω ακροάσεις.

2. Πρόσφατες διαδικασίες απαλλαγής

1. Frontex (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής)

Το 2021, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέβαλε την απαλλαγή του προϋπολογισμού του Frontex λόγω ελλείψεων στη δημοσιονομική και χρηματοοικονομική διαχείριση. Ενέκρινε την απαλλαγή αργότερα εντός του έτους, αλλά παρακράτησε 90 εκατ. ευρώ έως ότου εκπληρωθούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Το 2022 ανέβαλε εκ νέου την απόφαση απαλλαγής, επικαλούμενο ανεπίλυτες ανησυχίες, συμπεριλαμβανομένων των αρνητικών πορισμάτων έρευνας της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Καταπολέμησης της Απάτης σχετικά με την παρενόχληση, τα παραπτώματα και τις επαναπροωθήσεις μεταναστών. Η απαλλαγή χορηγήθηκε για το 2022 μόλις επιβεβαιώθηκαν οι βελτιώσεις.

2. Άλλοι τομείς εστίασης

Οι πρόσφατες διαδικασίες απαλλαγής έχουν αναδείξει ανησυχίες σχετικά με:

• τις απαιτήσεις ελέγχου του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (κονδύλια ανάκαμψης από τη νόσο COVID-19) και την ανάγκη εξισορρόπησης της ισχυρής εποπτείας με απλουστευμένες διαδικασίες, ιδίως για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις·
• υψηλά ποσοστά σφάλματος για τα προγράμματα δαπανών (ιδίως τα προγράμματα για την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής της ΕΕ)·
• τις δημόσιες συμβάσεις και τη διαφάνεια, συμπεριλαμβανομένης της ανάγκης για πληροφορίες σχετικά με τους τελικούς δικαιούχους των κονδυλίων, και την πρόσβαση των μη κυβερνητικών οργανώσεων στη χρηματοδότηση της ΕΕ·
• τη δεοντολογία και την ακεραιότητα σε σχέση με τον προϋπολογισμό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου·

Ως αποτέλεσμα έρευνας της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Καταπολέμησης της Απάτης, η χορήγηση απαλλαγής στον Οργανισμό της ΕΕ για το Άσυλο (EUAA) αναβλήθηκε τον Απρίλιο του 2025. Μολονότι εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένες ανησυχίες, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο χορήγησε απαλλαγή στον EUAA τον Οκτώβριο του 2025, αφού ο EUAA είχε προβεί σε ορισμένες αλλαγές (για παράδειγμα, τερματισμός της πρακτικής διορισμού προσωρινών διευθυντικών στελεχών και αλλαγή των διαδικασιών αξιολόγησης του προσωπικού). Ωστόσο, οι μελλοντικές αποφάσεις απαλλαγής μπορεί να εξαρτώνται από την ολοκλήρωση περαιτέρω μεταρρυθμίσεων από τον EUAA.

3. Διαρκής εποπτεία και συνεργασία

Τα θεσμικά και λοιπά όργανα και οι οργανισμοί πρέπει να δίνουν συνέχεια στις παρατηρήσεις και τις συστάσεις που διατυπώνει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στα ψηφίσματά του σχετικά με την απαλλαγή.

Οι ειδικευμένες επιτροπές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου συμβάλλουν επίσης ώστε να διασφαλίζεται ότι οι πιστώσεις της Ένωσης δαπανώνται κατά τρόπο αποδοτικό, προκειμένου να διαφυλάσσονται τα συμφέροντα του Ευρωπαίου φορολογούμενου.

Διεξάγεται διάλογος μεταξύ της Επιτροπής Ελέγχου του Προϋπολογισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του ομολόγου της στα εθνικά κοινοβούλια, καθώς και των εθνικών ελεγκτικών υπηρεσιών και των τελωνειακών υπηρεσιών.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το θέμα αυτό, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Ελέγχου του Προϋπολογισμού.

 

Diána Haase

11-2025