Pierwsze traktaty

Tragiczne skutki II wojny światowej i ciągła groźba konfrontacji Wschodu z Zachodem sprawiły, że zasadniczym priorytetem stało się pojednanie francusko-niemieckie. Pierwszym etapem integracji europejskiej było utworzenie wspólnego sektora węgla i stali na mocy traktatu paryskiego z 1951 r., podpisanego przez sześć państw europejskich. Traktaty rzymskie z 1957 r. umocniły podstawy tej integracji oraz ideę wspólnej przyszłości wspomnianych sześciu państw.

Podstawy prawne

• Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS), czyli traktat paryski, został podpisany 18 kwietnia 1951 r., a wszedł w życie 23 lipca 1952 r. Po raz pierwszy sześć państw europejskich zgodziło się wejść na drogę integracji. Traktat ten umożliwił stworzenie podstaw struktury wspólnotowej dzięki powołaniu organu wykonawczego, tzw. Wysokiej Władzy, a także Zgromadzenia Parlamentarnego, Rady Ministrów, Trybunału Sprawiedliwości i Komitetu Doradczego. Zawarty na okres 50 lat Traktat EWWiS wygasł 23 lipca 2002 r. na podstawie art. 97. Zgodnie z protokołem (nr 37) załączonym do Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej wartość netto aktywów EWWiS z chwilą jej rozwiązania przeznaczono na badania naukowe związane z przemysłem węglowym i stalowym, co umożliwiło utworzenie Funduszu Badawczego Węgla i Stali.
• Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EWEA, „Euratom”), czyli traktaty rzymskie, podpisane 25 marca 1957 r., weszły w życie 1 stycznia 1958 r. W przeciwieństwie do traktatu EWWiS traktaty rzymskie zawarto „na czas nieokreślony” (art. 240 traktatu EWG i art. 208 traktatu EWEA), co nadało im charakter niemal konstytucyjny.
• Sześcioma państwami założycielskimi były: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy i Włochy.

Cele

• Zgodnie z deklaracjami założycieli EWWiS miała być zaledwie pierwszym etapem na drodze do utworzenia „federacji europejskiej”. Wspólny rynek węgla i stali miał umożliwić przetestowanie takiego rozwiązania i potencjalne stopniowe rozszerzanie go na inne obszary gospodarki, by ostatecznie doprowadzić do powstania Europy zintegrowanej politycznie.
• Celem Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej było utworzenie wspólnego rynku opartego na swobodnym przepływie towarów, osób, kapitału i usług.
• Celem Euratomu była natomiast koordynacja dostaw materiałów rozszczepialnych oraz już realizowanych lub dopiero planowanych programów państw członkowskich dotyczących badań nad pokojowym wykorzystaniem energii jądrowej.
• Preambuły do tych trzech traktatów wskazują, że utworzeniu Wspólnot przyświecał ten sam cel, oparty na przekonaniu, że państwa Europy powinny zaangażować się w tworzenie wspólnej przyszłości, ponieważ tylko w ten sposób będą mogły decydować o własnych losach.

Główne założenia

Wspólnoty Europejskie (EWWiS, EWG i Euratom) były owocem rozwoju idei integracji europejskiej, nierozerwalnie związanej z wydarzeniami, które wstrząsnęły kontynentem. Po zakończeniu II wojny światowej niezbędna stała się reorganizacja głównych gałęzi przemysłu, zwłaszcza hutnictwa. Przyszłość Europy stojącej wobec groźby konfrontacji Wschodu z Zachodem zależała od pojednania Francji i Niemiec.

Za punkt wyjścia do powstania wspólnej Europy można uznać apel wystosowany 9 maja 1950 r. przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana. W owych czasach wybór węgla i stali miał znaczenie wysoce symboliczne: na początku lat 50. wydobycie węgla i hutnictwo to kluczowe gałęzie przemysłu, podstawa potęgi państwa. Poza oczywistymi korzyściami gospodarczymi połączenie zasobów francuskich i niemieckich miało symbolizować kres antagonizmów między tymi krajami. 9 maja 1950 r. Robert Schuman oświadczył: „Europa nie powstanie od razu ani w całości: będzie powstawała przez konkretne osiągnięcia, tworzące solidarność najpierw w praktyce”. W oparciu o tę właśnie zasadę Francja, Włochy, Niemcy i kraje Beneluksu (Belgia, Holandia, Luksemburg) podpisały traktat paryski, który zapewniał przede wszystkim:

• swobodny przepływ towarów i wolny dostęp do środków produkcji;
• stałą kontrolę rynku w celu uniknięcia zakłóceń, które spowodowałyby konieczność wprowadzenia kwot produkcyjnych;
• przestrzeganie zasad konkurencji i przejrzystości cen;
• wspieranie modernizacji i restrukturyzacji sektorów węgla i stali.

Po podpisaniu traktatu, wobec sprzeciwu Francji w kwestii odtworzenia narodowych niemieckich sił zbrojnych, René Pleven zaproponował utworzenie armii europejskiej. Europejskiej Wspólnocie Obronnej (EWO), wynegocjowanej w 1952 r., miała towarzyszyć Europejska Wspólnota Polityczna (EWP). Oba projekty upadły, gdy 30 sierpnia 1954 r. francuskie Zgromadzenie Narodowe nie wyraziło zgody na ratyfikację traktatu.

Starania o ponowne ożywienie procesu integracji europejskiej po nieudanej próbie utworzenia EWO przyjęły na konferencji w Messynie (w czerwcu 1955 r.) konkretną formę propozycji dotyczących unii celnej i energii atomowej. Zaowocowało to podpisaniem traktatów EWG i EWEA (Euratom).

Postanowienia Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Traktat EWG, traktat rzymski) obejmowały:

• zniesienie opłat celnych między państwami członkowskimi;
• utworzenie wspólnej zewnętrznej taryfy celnej;
• wprowadzenie wspólnej polityki w dziedzinie rolnictwa i transportu;
• utworzenie Europejskiego Funduszu Społecznego;
• powstanie Europejskiego Banku Inwestycyjnego;
• rozwijanie bliższych stosunków między państwami członkowskimi.

Z myślą o osiągnięciu powyższych celów w traktacie EWG ustanowiono nadrzędne zasady i określono ramy legislacyjnej działalności instytucji Wspólnoty. Działalność ta dotyczyła następujących wspólnych dziedzin polityki: wspólnej polityki rolnej (art. 38–43), polityki transportowej (art. 74 i 75) oraz wspólnej polityki handlowej (art. 110–113).

Wspólny rynek miał umożliwić swobodny przepływ towarów oraz mobilność czynników produkcji (swobodny przepływ pracowników, swoboda przedsiębiorczości, swoboda świadczenia usług i swobodny przepływ kapitału).

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Traktat Euratom) określił niezwykle ambitne cele, przede wszystkim „stworzenie i szybki rozwój przemysłu jądrowego”. Ponieważ jednak sektor energii jądrowej to zagadnienie złożone i delikatne, z którym wiążą się zasadnicze interesy państw członkowskich (obronność i niezależność), te ambitne założenia traktatu musiano ograniczyć.

Umowa w sprawie wspólnych instytucji Wspólnot Europejskich, która została podpisana i weszła w życie wraz z traktatami rzymskimi, ustanowiła wspólne Zgromadzenie Parlamentarne i Trybunał Sprawiedliwości. Umowa ta wygasła 1 maja 1999 r. Pozostało jeszcze scalić „władze wykonawcze”, zatem proces łączenia instytucji dopełnił Traktat ustanawiający Jedną Radę i Jedną Komisję Wspólnot Europejskich z 8 kwietnia 1965 r., czyli tzw. traktat fuzyjny.

Od tamtej pory zaczęto podkreślać nadrzędność EWG wobec wspólnot branżowych, czyli EWWiS oraz EWEA. Oznaczało to zwycięstwo całościowego systemu EWG nad modelem, w którym współistniały dwie organizacje o prerogatywach branżowych, oraz ustanowienie jego instytucji.

Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Sprawiedliwości, Wolności Obywatelskich i Spraw Instytucjonalnych Parlamentu Europejskiego.

 

Mariusz Maciejewski

11-2025