norsk presses historie

Nettaviser og sosiale medier med sterke internasjonale konsern i ryggen har dei siste tiåra sett dei tradisjonelle papiravisene under sterkt press. Stadig fleire nordmenn søkjer dagsaktuell nyheitsinformasjon gjennom digitale medier og vender ryggen til tradisjonelle publikasjonar. Denne utviklinga har tvinga dei redaktørstyrte mediene, som dei gjerne kallar seg, til å lansere nye produkt som til dømes e-avis, podkastar og videoreportasjar.

Norge er framleis det landet i verda som har flest papiraviser av ulik art i forhold til folketalet. Trass i nye og sterke konkurrentar var det i 2024 registrert 206 aviser med utgjevingsfrekvens éin eller fleire gonger i veka, ifylgje Mediebedriftenes Landsforening. Halvparten av dei 357 kommunane i landet (2025) er utgjevarstad for minst éi avis. Det høge talet avistitlar kjem i hovudsak av at ordninga med statsstøtte (produksjonsstøtte) har blitt ein viktig berebjelke, særleg for økonomien i lokalavisene.

Når mediebedriftene har greidd seg forholdsvis godt i møtet med nye konkurrentar og nye lesarvanar, kjem det både av viljen og evna til å omstille seg raskt. Publisering av nyheitsstoff har blitt døgnkontinuerleg verksemd, særleg ved produksjon av dagleg oppdaterte nettutgåver.

I tillegg til den redaksjonelle omstillinga har mediebedriftene gått nye vegar for å sikre seg økonomisk. Etter noko nøling tidleg på 2000-talet byrja dei å ta betaling for tilgang til nettjournalistikken. Berre NRK, og eit stykke på veg også VG, heldt fram med å tilby gratis lesing av artiklar på nettsidene.

Mediebedriftene, som gjennom mange tiår gjerne hadde vore reine familieføretak, såg seg og tente med å bli del av eit større mediekonsern. Tre store konsern fekk i åra etter 2000 hand om dei fleste avisene, store som små. Amedia AS, Schibsted ASA og Polaris Media AS delte hovudparten av avismarknaden mellom seg. Konsentrasjon av makt og kapital vart konsekvensen, men utan at det gjekk ut over mangfaldet i avisfloraen. Lesarane fekk behalde avisa si, og den nye eigarsituasjonen motverka avisdød. For abonnentane førte tilknytinga til eit mediekonsern som Amedia til dømes til ein breiare tilgang på sportsstoff.

Nye lesarvanar oppstod i takt med den digitale utviklinga. Ifylgje Statistisk sentralbyrå sine målingar las berre 17 prosent av befolkninga i 2023 éi eller fleire papiraviser om dagen, medan det tilsvarande talet i 1991 var 84 prosent. Eit stort fleirtal av avisabonnentane hadde i 2023 blitt digitale abonnentar. Det gjaldt òg abonnentane til lokalavisene. Dei las løpande nyheitsstoff og e-avis i PDF-format anten på mobiltelefon, nettbrett, lesebrett eller PC. Avisutgjevarane tok konsekvensen av dette og innskrenka i fleire omgangar talet på papirutgjevingar per veke. Mange aviser som hadde kome ut på papir alle kvardagar, reduserte utover på 2000-talet frekvensen til éin eller to utgåver i veka.

Norske aviser er tradisjonelt redaktørstyrte, med ein ansvarleg redaktør som har eit overordna juridisk og presseetisk ansvar for det som blir publisert i organet til vedkomande. Dei har mellom anna forplikta seg til å fylgje Vær varsom-plakaten, som er eit sett med sjølvpålagde etiske reglar for norsk presse. Brot på dei grunnleggjande reglane i denne plakaten fører ofte til at publikasjonen blir domfelt i Pressens faglige utvalg.

Den digitale utviklinga på mediesektoren har skapt nye utfordringar for dei redaktørstyrte media, som tradisjonelt har prøvd å hindre at til dømes vondsinna rykte, sjikane, rasediskriminerande og hatefulle ytringar og falske nyheiter (fake news) skal spreiast i offentlegheita. Nye nettaviser med uklåre eigar- og ansvarsforhold, og ikkje minst framveksten av sosiale medier som også bringar nyheitsstoff, har resultert i at spesielt unge lesarar føretrekkjer slike medium framfor tradisjonelle avisar.

«Sosiale medier» vart ein nytt omgrep nokre år inn på 2000-talet- særleg i samband med at Facebook vart tilgjengeleg på norsk – og i Noreg i 2007. Ved sida av Facebook er X (tidlegare Twitter), Instagram, Linkedin, YouTube og TikTok dei mest kjende. På desse nettstadene kan deltakarane fritt ordvedksle seg imellom, spreie informasjon og påstandar utan filter. Felles for alle desse er at dei har store utanlandske konsern som eigarar. Verksemda gir store annonseinntekter som både strøymer ut av landet og skjer på kostnad av norske mediebedrifter. Tradisjonelle redaktørstyrte medier ser på fleire av dei sosiale medier som eit stort trugsmål mot truverdig informasjon.

Størstedelen av norsk presse var frå starten knytt til eit av dei politiske partia. Dei var gjerne grunnlagde for å vere talerøyr og kamporgan for eit bestemt parti. Det var ikkje minst Arbeidarpartiet, Høgre og Venstre som naut godt av dette. Redaktørane vart nesten utan unntak tilsette med «partiboka» i orden. Inntil 1970- og 1980-åra hadde mange redaktørar òg politiske tillitsverv.

Lausrivinga til avisene frå partia starta gradvis på 1970-talet. Den byrja med dei store venstreavisene som erklærte seg uavhengige etter Venstres samanbrot på landsmøtet i 1972. Deretter fylgde høgreavisene og arbeidarpressa. Ved inngangen til 1990-åra var det berre eit fåtal aviser som ikkje profilerte seg som «politisk uavhengig».

Som ein seinare konsekvens av den politiske frigjeringa tredde det inn eigarendringar som i enkelte tilfelle i lys av historia kan synast paradoksale. Amedia AS, som inntil 2012 heitte A-pressa, vart til dømes eigar av det tidlegare erklærte Høgre-organet Drammens Tidende.

Pressestøtten vart innført i 1969, som ei statleg handsrekking for å demme opp mot avisdøden. Bidraget frå staten over statsbudsjettet vart kalla produksjonsstøtte og vart tildelt i forhold til opplagstalet til avisene. Frå ein beskjeden start på 3,7 millionar kroner det fyrste året vart det i 2024 løyvd 424 millionar kroner. I tillegg nyt avisene godt av indirekte støtte, ved at dei er fritekne meirverdiavgifta.

Rekrutteringa til journalistyrket var lenge prega av slump. Dei færraste hadde høgare utdanning. Journalistakademiet var det fyrste profesjonelle utdanningstilbodet. Det kom i gang i 1951 som eittårig utdanningstilbod etter initiativ frå Norsk Presseforbund og dåverande Norske Avisers Landsforening (NAL). Seinare har universitet og høgskular tilbode medieutdanning på masternivå. Ved utgangen av 2022 var det registrert 8200 journalistar i Noreg, medrekna etermedia.

I 1980- og 1990-åra skjedde det store forandringar i eigarstrukturen i norsk presse. Næringsliv og investorar viste sterk interesse for å kjøpe avisaksjar, og store aviser (særleg Dagbladet og VG) kjøpte seg inn i mindre lokalaviser.

Tre store mediekonsern var fram til 2006 dominerande i avis-Noreg: Schibsted, Orkla og A-pressen. I 2006 kjøpte det internasjonale medieselskapet Mecom Orkla Media og døypte det om til Edda Media. I 2011 vart Edda Media seld til A-pressen, som året etter vart døypt om til Amedia. Salet vart godkjent av Konkurransetilsynet under føresetnad at Amedia selde nokre av avisene.

Schibsted var lenge det største selskapet med avisene VG og Aftenposten. Dei eig òg Svenska Dagbladet og Sveriges største avis, Aftonbladet.

A-pressen, no Amedia, har gått gjennom store forandringar, med lausriving frå arbeidarrørsla og satsing på kommersiell drift. Etter kjøpet av Edda Media i 2011 eig Amedia hundre små og store lokalaviser, og er i talet på utgjevingar det største mediekonsernet i Noreg. Amedia er eigd av den frittståande Amediastiftelsen, etter at Sparebankstiftelsen DNB kjøpte konsernet av LO, Telenor og Fritt Ord i 2016.

Polaris Media er det tredje største mediekonsernet i Noreg. Dei største avistitlane til konsernet er Adresseavisen, Sunnmørsposten og Harstad Tidende.

Til vekepressa reknar ein publikasjonar der innhaldet ikkje er basert direkte på nyheitsstoff, men på underhaldande artiklar, intervju og rikeleg biletstoff. Noreg har hatt ein svært rik vekebladflora. Sjangeren vart lansert i Noreg av Skilling-Magazin (1835–1891), som satsa på å arbeide for utbreiinga av ålmennyttige kunnskapar. Bladet vart samstundes ein banebrytar for den nye illustrasjonsteknikken, som kom til å prege vekepressa i sterk grad; tresnitt, seinare stålstikk. Folkeopplysningsprogrammet vart vidareført av mellom anna J. Chr. Johnsen (Almuevennen), Jacob B. Bull (Folkebladet) og sist av Nils Johan Rud, som satsa på norsk skjønnlitteratur i Magasinet For Alle (starta 1927 under namnet Arbeidermagasinet, som gjekk inn i 1970).

Sidan slutten av 1800-talet har vekepressa vore dominert av dei populære familieblada (Allers Familie-Journal, Hjemmet, Norsk Ukeblad), i tillegg til spesialorgan for mellom anna kvinna og heimen (Urd, Alle Kvinners Blad, Kvinner og Klær (KK)).

Sidan 1970-åra har blad som satsar på aktuelle reportasjar om kjendisar (fyrst og fremst Se og Hør og Her og Nå), vist sterk vekst. Se og Hør voks i 1980-åra til å bli det største trykte mediet i Noreg. Alle dei største vekeblada har store innslag av kjendisstoff. Det totale opplaget til vekepressa er på rundt 30 millionar i året eller i underkant av éin million eksemplar kvar veke (2022).

Ein hovudtendens i den periodiske pressa dei siste åra har vore spesialisering. Stadig fleire organ som vender seg til lesarar med spesielle interesser, har blitt etablert i Noreg (til dømes bil-, båt- og datablad).

Fagpressen (tidlegare Den Norske Fagpresses Forening) omfattar 240 blad. Dei fleste blir gjeve ut av foreiningar og organisasjonar berekna på intern og ekstern informasjon, andre er meir frittståande fagblad (til dømes økonomiske tidsskrift).

Ei eiga grein innan norsk presse har heilt sidan byrjinga av 1800-talet vore tidsskrifta, både dei humanistiske, politiske og religiøse. Det byrja i Bergen i 1778 med Provinzialblade, så fylgde Hermoder i Oslo i 1795. Andre tidsskrift frå same periode var Nyt Norsk Tidsskrift, Det Norske Nationalblad, Norsk Maanedsskrift og Statsborgeren. Desse publikasjonane gav næring til meiningsutvekslinga og nytenkinga til samtida.

Samtiden (frå 1890) og Syn og Segn (1894) har vore livskraftige kulturelle samlingspunkt heilt opp til vår eiga tid. Andre viktige tidsskrift etter andre verdskrigen har vore Vinduet (1947), Kontrast (1965–1990) og Nytt Norsk Tidsskrift (1984). Ved sida av dei ålmenne tidsskrifta kjem dei mange vitskaplege tidsskrifta som blir gjeve ut med utgangspunkt i ulike faglege miljø.

• media i Noreg
• journalistikk
• presse

• Ottosen, R. m.fl.: Norsk pressehistorie, 2002, isbn 82-521-5750-5
• Stangerup, H.: Avisens historie [...], 1973–74, 3 b.