Voss

Berggrunnen i Voss tilhøyrer skyvedekka i dei såkalla Kaledonidene (sjå Den kaledonske orogenese), Dei består av glimmerskifer i dei sentrale strøka i kommunen omkring Vangsvatnet, likeså mellom skyvedekka som dekkjer skiferen. Skyvedekka av gneis, granitt og gabbro (anortositt) dannar dei høgastliggjande partia i kommunen; høgast ragar Olsskavlen (1576 meter over havet) som ligg sør for Raundalen, nær grensa mellom dei tidlegare kommunane Voss og Granvin. Blåfjellet på grensa til Vik i nord når 1548 meter over havet. Mest kjend av fjella i Voss er Lønahorgi (1410 meter over havet) like nord for Vossavangen.

Lengst nordvest i kommunen ligg delar av Stølsheimen landskapsvernområde, og i nordaust ligg delar av Nærøyfjorden og Bleia-Storebotnen landskapsvernområde. Begge desse er oppførte på UNESCOs Liste over kultur- og naturarven i verda.

Busetnaden finn ein særleg i dei nedre delane av dalane som fører mot Vossavangen, Raundalen frå aust, Strandaelvi sitt dalføre frå nordaust og Bordalen frå sør. Relativt tett busetnad finn ein og rundt austenden av Evangervatnet og einskilde stader i Vosso sitt dalføre ned til Bolstadøyri, likeså i området Eide/Røynstrand innafor botnen av Granvinsfjorden i søraust i kommunen.

Omkring administrasjonssenteret Vossavangen ligg eit ope, fruktbart landskap rundt det idylliske Vangsvatnet. Skulestadmoen og Mønshaugen/Bjørgum, som er nummer to og tre etter folketal av Voss sine tettstader, ligg høvesvis nord og søraust for Vossavangen.

Med få unntak har folketalet i Voss – basert på dagens kommunegrensar – halde seg relativt stabilt eller synt svak vekst i heile etterkrigstida .

Ifylgje definisjonen til Statistisk sentralbyrå er det fem tettstader i Voss (2025). Tettstadene er til saman 6,7 km².

Næringslivet på Voss er prega av Vossavangen si rolle som handels-, administrasjons-, skule- kommunikasjons- og turistsenter, og servicenæringane sysselset omlag tre firedelar av yrkesbefolkninga i kommunen. Elles er jordbruk og industri av betydning.

Etter Sunnfjord og Alver har Voss størst jordbruksareal i drift blant kommunane i Vestland. Av jordbruksarealet i kommunen nyttast 36 prosent til åker og hage, resten til eng og beite. Jordbruket er dominert av husdyrhald, særleg av storfe og sau. For begge desse dyreslaga har Voss etter Alver og Sunnfjord høgast dyretal blant kommunane i Vestland fylke.

Også når det gjeld den samla storleiken på skogarealet og avverknaden av tømmer for salg, ligg Voss på tredjeplassen blant kommunane i Vestland fylke. I 2025 vart det avvirka i alt 24 600 kubikkmeter tømmer i Voss, og dette utgjorde ni prosent av Vestland fylkes totale avverknad dette året.

Voss har ein variert Industri med hovudvekt på trelast-/trevare-, næringsmiddel- og maskinindustri.

Voss er kommunen med åttande størst vasskraftproduksjon i Vestland, og er ein viktig kraftkommune på landsbasis. Dei 29 vasskraftverka i kommunen produserer til saman 1653 gigawattimer i året (gjennomsnitt 1993-2020). Det største kraftverket er Evanger (i drift fra 1969), som står for om lag åtti prosent av vasskraftproduksjonen. Andre store kraftverk er Hodnaberg (1953) og Oksebotn (1988). Eviny Fornybar er hovudeigar av om lag åtti prosent av vasskraftproduksjonen i kommunen. Nest største eigar er Voss Energi Produksjon med om lag ein tiandedel.

Bergensbanen går gjennom kommunen og følgjer frå aust Raundalen ned til Vossavangen og vidare vestover langs Vangsvatnet og Vossos dalføre ned til Bolstadfjorden som den følgjer på sørsida. Hardangerbana (Voss–Granvin) vart nedlagt i 1985. Den øvste strekninga på denne bana, frå Voss stasjon til Palmafossen godsterminal, blir i dag nytta til godstrafikk.

E16 går gjennom kommunen, frå grensa mot Aurland i Nærøydalen i aust og til Kluftafjelltunnelen på sørsida av Bolstadfjorden på grensa mot Vaksdal i vest.

Riksveg 13, indre stamveg på Vestlandet, går frå grensa mot Ullensvang kommune i Vallaviktunellen i sør via Vossavangen til grensa mot Vik i Sogn på Vikafjellet i nord. Frå Hollve på riksveg 13 ved Granvinvatnet fører fylkesveg 5380 austover til Ulvik.

Frå Vossavangen fører fylkesvegar mellom anna austover opp Raundalen, likeså sørover opp Bordalen. Frå E16 i Bulken ved vestenden av Vangsvatnet går fylkesveg 5400 fyrst sørover opp til Hamlagrø og vidare vestover ned Bergsdalen attende til E16 i Dale i Vaksdal kommune.

Det er ein småflyplass utan rutetrafikk på Bømoen ved Vossavangen.

På Vossavangen ligg Voss sjukehus og ei rekkje mindre helseinstitusjonar. Kommunen har fem vidaregåande skular med ei rekkje studieretningar; forutan allmenne- og økonomiske linjer òg husflidsskule, jordbruksskule og helse- og sosialfagleg linje. Det finst òg ein folkehøgskule. I tillegg ligg Ole Bull Akademiet på Voss, som underviser i og om norsk folkemusikk og folkedans.

Voss høyrer til Vest politidistrikt, Hordaland tingrett og Gulating lagmannsrett.

Voss kommune svarer til dei seks sokna Evanger, Oppheim, Raundalen, Vinje, Granvin og Voss i Hardanger og Voss prosti (Bjørgvin bispedømme) i Den norske kyrkja.

Mot slutten av 1800-talet høyrde Voss til Hardanger og Voss fogderi i Søndre Bergenhus amt.

Det er gjort mange og til dels verdifulle gravfunn i kommunen. I høgmellomalderen utgjorde Voss og det omkringliggjande landet eit eige fylke – Vǫrsaveldi («vossaveldet»), som strekte seg frå Sygnafylki til Osterøya. Sentralt på Vossavangen ligg den store steinkyrkja Voss kyrkje frå rundt 1270 i gotisk stil, og med inventar og utsmykking frå hovudsakleg 1600-talet. Aust for kyrkja finst Olavskrossen til minne om kristninga til vossingane i 1023.

Voss offentlege landsgymnas vart oppretta i 1916 som det første landsgymnaset i landet. Det regionale symfoniorkesteret Fossegrimen vart skipa i 1917.

Voss folkemuseum og Granvin bygdemuseum har eit titals bygningar ulike stader i kommunen. Finnesloftet på garden Finne er ein av dei eldste verdslege bygningane i landet, truleg bygd i 1295. Lydvaloftet er om lag 100 år yngre. Magnus Dagestadmuseet har møblar, treskurd, måleri og teikningar. Mølstertunet er eit godt bevart vestlandsk tun, der dei eldste husa er frå rundt 1600. Til Voss Folkemuseum høyrer òg Nesheimtunet, ti kilometer nord for Vossavangen.

På tunet til Stalheim Turisthotell, nærare bestemt på «Fuglahaugen» rett ved hotellet, er det oppført mange eldre bygningar frå Vosse- og Sognebygder, forutan at det er ei verdifull privat samling av eldre gjenstandar. I 1892 bygde Stalheim Turisthotell eit kraftverk i Stalheimselven, som var det andre kraftverket i Noreg. I 1933 bygde Stalheim Turisthotell eit kraftverk i «Sivleselvi» i nærleiken av toppen av Sivlefossen og seinare vassverk frå elva i Brekke-/Stalheimsdalen.

Då turismen tok seg opp på slutten av 1800-talet og Stalheim turisthotell vart bygd (1885), var det mykje turisttrafikk, som vart «skyssa» med hest og karjol mellom Gudvangen og botnen av Stalheimskleiva. Det var hovudsakleg for tungt å køyre turistane opp Stalheimskleiva med hest, men dei som betalte ekstra, kunne verte køyrde opp. Dette vart kalla «bergaskyss». Elles måtte turistane gå opp og ned, og difor vart det bygd ein paviljong omtrent midt i Stalheimskleiva. Denne vart seinare flytta opp på ein plass på toppen av Stalheimskleiva, før den seinare vart seld og flytta til Gudvangen, der han i dag står ved ferjekaia. I botnen av Stalheimskleiva var det haldeplass for hestane, der dei stod og venta på turistane, likeså ei kaffistove for så vel «skyssfolka» som transportørane.

Voss er i dag bygd ut som vintersportssenter med særleg godt utbygde alpinanlegg med tilhøyrande stolheisar, svevebanar og skitrekk. Bavallen er ein kjend hoppbakke. Det er mange hotell, pensjonat og gjestgiverier. Dei store festivalane Ekstremsportveko, Vossajazz og Osafestivalen vert arrangerte i Voss kvart år.

Den bergenske hovudvegen/Kongevegen går forbi Voss frå Bolstad på grensa til Vaksdal kommune i vest, via Vossavangen og vidare austover gjennom Vossestrand og ned Stalheimskleiva, til grensa mot Aurland i Nerøydalen. Delar av strekningane er framleis intakte.

Kommunevåpenet er ei fele i sølv mot ein raud bakgrunn. I samband med at Voss og Granvin vart slått saman til Voss kommune i 2020, vart hardingfela frå tidlegare Granvin kommune sitt kommunevåpen plassert på den raude bakgrunnen frå Voss kommune sitt tidlegare kommunevåpen.

Kommunevåpenet (godkjent i 1977) var tidlegare eit opprett sølv hjort mot ein raud bakgrunn. Motivet har tilhøyrt Finne-ætta.

Namnet kjem av den norrøne forma Vǫrs, men opphavet til namnet er uvisst. Det kan vere eit opphavleg namn på Vangsvatnet, til ei rot uer-, 'vatn'. Ei anna, meir tvilsam forklaring er at Vǫrs er ei totalform og tyder 'to høgder', om to åser i området.

• Vossamål
• Vestland
• Noregs geografi

• Voss kommune sine nettsider

• Gjerdåker, Johannes: Ålmenn soge for Voss: frå 1800 til vår tid, 1990-91, 2 b.
• Kindem, Lars: Vossaboki, 1933-38, 4 b.
• Kindem, Lars og Ivar Kvarekvål: Vossaætter, 1928-84, 5 b.
• Kommunejubileet 1837-1937: festskrift for Voss herad, 1937
• Schjærven, Lars & Johannes Gjerdåker: Evangerboka: gards- og ættesoge, 1982-84, 2 b.
• Sæbø, Per: Voss: ei orientering om Vossabygdene i gamal og ny tid, 1951
• Voss bygdebok, 1971-80, 3 b.