Fundusz Solidarności
Dzięki Funduszowi Solidarności Unii Europejskiej UE może wspierać finansowo państwo członkowskie, kraj uczestniczący w negocjacjach akcesyjnych lub region w przypadku poważnej klęski żywiołowej.
Podstawa prawna
Artykuł 175 akapit trzeci i art. 212 ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), rozporządzenie Rady (WE) nr 2012/2002 ustanawiające Fundusz Solidarności Unii Europejskiej oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 661/2014 i (UE) 2020/461 zmieniające rozporządzenie Rady (WE) nr 2012/2002.
Cele
Fundusz Solidarności Unii Europejskiej jest głównym instrumentem UE służącym pomocy państwom członkowskim oraz krajom kandydującym i przystępującym do UE w odbudowie po poważnych klęskach żywiołowych lub stanach zagrożenia zdrowia publicznego. Zapewnia on pomoc finansową na odbudowę po takich zdarzeniach jak powodzie, pożary lasów, trzęsienia ziemi, burze lub susze. Od 2020 r. pokrywane są niego także wydatki związane z poważnymi kryzysami zdrowotnymi, takimi jak pandemia COVID-19. Wraz ze zmianą klimatu, która zwiększa częstotliwość i dotkliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych, coraz ważniejsza stała się rola funduszu jako kluczowego wyrazu europejskiej solidarności, zaś szybkie reagowanie w sytuacjach kryzysowych pozostaje zadaniem rezerwy na pomoc nadzwyczajną.
Budżet
Fundusz Solidarności został utworzony w 2002 r. w reakcji na katastrofalne powodzie, które nawiedziły Europę Środkową latem tego roku. Od tego czasu udzielono zeń wsparcia przy ponad 130 okazjach (klęski żywiołowe i interwencje w odpowiedzi na stan zagrożenia zdrowia publicznego). Dotychczas wsparcie z Funduszu Solidarności otrzymały 24 państwa członkowskie (i Zjednoczone Królestwo) oraz cztery kraje kandydujące (Albania, Czarnogóra, Serbia i Turcja), a łącznie wypłacono ponad 8,6 mld EUR.
Od 2021 r. Fundusz Solidarności i rezerwa na pomoc nadzwyczajną są finansowane jako jeden instrument, zwany rezerwą na rzecz solidarności i pomocy nadzwyczajnej (SEAR). Maksymalny roczny budżet SEAR wynosi 1,2 mld EUR (w cenach z 2018 r.).
W lutym 2024 r. dokonano rewizji wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027, zapewniając dodatkowe finansowanie w celu sprostania nowym i pojawiającym się wyzwaniom stojącym przed UE. W ramach tego przeglądu maksymalny roczny budżet SEAR został zwiększony o 1,5 mld EUR. Wzrost ten ma na celu zwiększenie zdolności UE do radzenia sobie z kryzysami i sytuacjami nadzwyczajnymi.
W grudniu 2024 r. przyjęto rozporządzenie w sprawie regionalnego wsparcia odbudowy w sytuacjach nadzwyczajnych (RESTORE). Zapewnia ono dodatkową pomoc państwom członkowskim dotkniętym klęskami żywiołowymi w 2024 i 2025 r., umożliwiając państwom członkowskim przeprogramowanie środków z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+). Rozporządzenie obejmuje takie działania jak „naprawa uszkodzonej infrastruktury i sprzętu oraz zapewnienie żywności i podstawowej pomocy materialnej, a także wsparcia społeczno-zdrowotnego”. Ogólna kwota środków dostępnych na przeprogramowanie w ramach RESTORE jest ograniczona do 10 % początkowej całkowitej alokacji krajowej na EFRR i EFS+. Uzupełnia ono środki dostępne w ramach Funduszu Solidarności.
Realizacja pomocy
Pomoc z Funduszu Solidarności przybiera formę dotacji uzupełniającej wydatki publiczne państwa będącego beneficjentem i przewidziana jest na finansowanie działań nadzwyczajnych oraz naprawczych mających na celu złagodzenie szkód, które zasadniczo nie podlegają ubezpieczeniu. Pilne działania kwalifikujące się do wsparcia obejmują:
- bezzwłoczne przywrócenie do stanu używalności infrastruktury i urządzeń energetycznych, wody pitnej, telekomunikacji, transportu, opieki zdrowotnej i edukacji;
- zapewnienie tymczasowego zakwaterowania i pokrycie kosztów działań ratowniczych w celu zaspokojenia najpilniejszych potrzeb poszkodowanej ludności;
- bezzwłoczne wzmocnienie infrastruktury zabezpieczającej i ochronę zabytków dziedzictwa kulturowego;
- bezzwłoczne oczyszczanie obszarów dotkniętych klęską, w tym stref przyrodniczych;
- szybką pomoc, w tym medyczną, dla ludności dotkniętej poważnym stanem zagrożenia zdrowia publicznego oraz ochronę ludności przed ryzykiem wystąpienia takiego zagrożenia.
UE może przyznać pomoc finansową każdemu państwu członkowskiemu lub kandydującemu, które zwróci się o nią w następstwie poważnej klęski żywiołowej. Państwo dotknięte klęską musi złożyć wniosek w ciągu 12 tygodni od jej wystąpienia. Następnie Komisja ocenia wniosek i proponuje kwotę pomocy finansowej.
Procedura przyznania dotacji, po której następuje procedura budżetowa (zatwierdzenie przez Parlament i Radę), może potrwać kilka miesięcy. Z chwilą udostępnienia środków Komisja zawiera umowę z państwem będącym beneficjentem i przekazuje dotację.
Reforma przeprowadzona w 2014 r. umożliwiła państwom członkowskim składanie wniosków o zaliczki, o których wypłacie decyduje Komisja, jeżeli dostępne są odpowiednie zasoby finansowe. Maksymalna kwota zaliczki wynosi 25 % przewidywanej całkowitej kwoty wkładu finansowego z Funduszu Solidarności i jest ograniczona do 100 mln EUR.
Państwo-beneficjent jest odpowiedzialne za realizację dotacji i za kontrolowanie sposobu wykorzystania środków. Działania nadzwyczajne mogą być finansowane ex post i obejmować działania prowadzone od pierwszego dnia wystąpienia klęski żywiołowej.
Nie jest możliwe podwójne finansowanie działań, a do obowiązków państwa będącego beneficjentem należy zagwarantowanie, by koszty pokrywane z Funduszu Solidarności nie były pokrywane z innych instrumentów finansowych UE (w szczególności z instrumentów spójności lub instrumentów powiązanych z polityką rolną lub rybołówstwa).
Dotację należy wykorzystać w terminie 18 miesięcy od daty jej przyznania. Ewentualna niewykorzystana część dotacji podlega zwrotowi przez państwo będące beneficjentem. Państwo to jest zobowiązane do przedłożenia Komisji sprawozdania z wykorzystania dotacji w sześć miesięcy po upływie okresu 18 miesięcy. W dokumencie należy wyszczególnić poniesione wydatki, które kwalifikują się do pokrycia ze środków Funduszu Solidarności, a także wszelkie inne źródła finansowania, w tym zwrot z tytułu ubezpieczeń i odszkodowania uzyskane od osób trzecich. Należy również określić podjęte lub proponowane środki zapobiegawcze, w tym wykorzystanie w tym celu europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, doświadczenie zdobyte podczas klęski żywiołowej lub sytuacji nadzwyczajnej, stan wdrożenia odpowiednich przepisów UE dotyczących zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i zarządzania nim oraz wszelkie inne istotne informacje na temat podjętych środków zapobiegawczych i łagodzących.
Rola Parlamentu Europejskiego
W rezolucji z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Funduszu Solidarności Unii Europejskiej – wdrożenie i stosowanie Parlament podkreślił znaczenie Funduszu Solidarności jako głównego instrumentu umożliwiającego UE reagowanie na poważne klęski. Jednocześnie PE skrytykował fakt, że udzielanie pomocy poszkodowanym regionom czy państwom członkowskim trwa niedopuszczalnie długo, i wezwał do zmniejszenia tych opóźnień poprzez uproszczenie odpowiednich procedur i umożliwienie wypłacania zaliczek. Elementy te uwzględniono w nowym wniosku ustawodawczym z lipca 2013 r. Wniosek Komisji zawierał także inne propozycje Parlamentu, takie jak bardziej jednoznaczne i dokładniejsze zdefiniowanie pojęcia klęski oraz zakresu interwencji Funduszu Solidarności.
W rezolucji z dnia 1 grudnia 2016 r. zatytułowanej „Fundusz Solidarności Unii Europejskiej: ocena” Parlament podkreślił „wagę reformy z 2014 r., która doprowadziła do przezwyciężenia blokady w Radzie oraz przyniosła wreszcie odpowiedź na ponawiane przez Parlament apele o poprawę zdolności reakcji i skuteczności pomocy w celu zapewnienia szybkiej i przejrzystej reakcji niosącej pomoc osobom dotkniętym klęskami żywiołowymi”.
W rezolucji z dnia 18 maja 2021 r. w sprawie przeglądu funkcjonowania Funduszu Solidarności Unii Europejskiej Parlament zwrócił się do Komisji, w kontekście przyszłej reformy:
- aby kontynuowała prace nad uproszczeniem i przyspieszeniem procedury składania wniosków przez państwa członkowskie, tak aby zapewnić szybszą reakcję na klęski żywiołowe i stany zagrożenia;
- aby lepiej uwzględniała klęski na szczeblu regionalnym;
- aby oceniła konkretne skutki susz i odpowiednio zajęła się nimi w kontekście przyszłego rozporządzenia;
- aby skupiła się – w zakresie, w jakim będzie to tylko możliwe – na regionach najbardziej narażonych na poważne lub regionalne klęski żywiołowe lub poważne stany zagrożenia zdrowia publicznego, zwłaszcza na regionach najbardziej oddalonych, wyspach, regionach górskich i regionach o wysokiej aktywności sejsmicznej lub wulkanicznej, oraz na przyszłych kryzysach w dziedzinie zdrowia publicznego;
- aby wzmocniła i uprościła synergię między Funduszem Solidarności a funduszami polityki spójności, a także z Unijnym Mechanizmem Ochrony Ludności (narzędzie zaprojektowane w celu wzmocnienia współpracy między państwami członkowskimi a grupą 10 państw trzecich w dziedzinie ochrony ludności w celu poprawy zapobiegania klęskom żywiołowym, gotowości i reagowania na nie);
- aby w większym stopniu uwzględniała najnowsze zasady zapobiegania zagrożeniom przy określaniu projektów kwalifikujących się oraz aby uwzględniła w rozporządzeniu zasadę lepszego odbudowywania;
- aby nałożyła na państwa-beneficjentów obowiązek informowania obywateli o wsparciu finansowym UE.
Parlament uważa, że w przyszłości konieczna może być ponowna ocena budżetu Funduszu Solidarności, aby zapewnić, że budżet jest wystarczająco duży, by skutecznie radzić sobie z poważnymi i regionalnymi klęskami żywiołowymi oraz poważnymi stanami zagrożenia zdrowia publicznego.
Potrzebę reformy Funduszu Solidarności podkreślono też w rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 7 czerwca 2022 r. w sprawie wysp UE i polityki spójności: obecna sytuacja i przyszłe wyzwania. Parlament wzywa w niej do lepszego reagowania na wyzwania stojące przed wyspami UE i podkreśla potrzebę ulepszenia Funduszu Solidarności w celu dostosowania go do takich zagrożeń jak klęski żywiołowe lub skutki zmiany klimatu.
Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Rozwoju Regionalnego.
Kelly Schwarz