เจาะลึกโรคย้ำคิดย้ำทำในผู้สูงวัย เมื่อความไม่สบายใจสะท้อนผ่านพฤติกรรมซ้ำ ๆ

อาการย้ำคิดย้ำทำ (Obsessive-Compulsive Disorder) ในผู้สูงอายุ ไม่ใช่เพียงแค่นิสัยขี้ลืมหรือความรอบคอบที่มากเกินไป แต่เป็นกลไกการตอบสนองของร่างกายและจิตใจเมื่อเกิดความรู้สึก "ไม่สบายใจ" พฤติกรรมที่แสดงออกมาชัดเจน เช่น การเดินไปเช็กล็อกประตูบ้านซ้ำ ๆ การเปิด-ปิดไฟหรือแก๊สหลายรอบ การล้างมือบ่อยจนผิวหนังลอกอักเสบ หรือการทำความสะอาดบ้านไม่หยุดหย่อน ล้วนเป็นการกระทำเพื่อชดเชยความกังวลภายในจิตใจ ยิ่งในยุคปัจจุบันที่มีปัจจัยกระตุ้นความเครียดมากมาย ทั้งข่าวสารบ้านเมือง ปัญหาเศรษฐกิจ หรือปัญหาสุขภาพอย่างฝุ่น PM 2.5 ยิ่งทำให้ผู้สูงอายุเกิดความวิตกกังวล และแสดงออกผ่านการกระทำซ้ำ ๆ เหล่านี้เพื่อสร้างความรู้สึกปลอดภัยและการควบคุมสถานการณ์ได้

ในมุมมองของศาสตร์การแพทย์แผนไทย อาการย้ำคิดย้ำทำเกิดจากความไม่สมดุลของธาตุในร่างกาย โดยเฉพาะ "อากาศธาตุ" (ช่องว่าง) และ "วิญญาณธาตุ" (การรับรู้) เมื่ออากาศธาตุน้อย ผู้สูงอายุจะขาดความยับยั้งชั่งใจ ขาดช่วงหยุดคิดพิจารณา ทำให้ตอบสนองต่อสิ่งเร้าอย่างรวดเร็วเกินไป เช่น พอเครียดปุ๊บต้องรีบคว้าแอลกอฮอล์มาล้างมือทันที ส่วนวิญญาณธาตุที่แปรปรวนเกิดจากการสะสมอารมณ์ความรู้สึกต่าง ๆ มากเกินไป จนล้นออกมาเป็นพฤติกรรมย้ำทำ หรือการสะสมสิ่งของ (Hoarding) ซึ่งเป็นอีกหนึ่งอาการที่พบบ่อยในผู้สูงอายุที่เก็บของเก่าจนเต็มบ้านเพราะจัดการความรู้สึกไม่สบายใจของตนเองไม่ได้

ศาสตร์การดูแลแบบองค์รวม : ปรับธาตุ ฟื้นฟูใจ และเทคนิคการหายใจ

การดูแลผู้ที่มีอาการย้ำคิดย้ำทำตามแนวทางแพทย์แผนไทย เน้นการสร้างความ "สบายใจ" เป็นหลัก เพื่อลดความฟุ้งซ่านของจิตใจ เทคนิคเบื้องต้นที่สามารถทำได้ทันทีเมื่อเกิดความเครียดหรือโกรธ คือการฝึกหายใจแบบ "4-7-8" วิธีการคือ หายใจเข้าลึก ๆ นับ 1-4 กลั้นหายใจไว้นับ 1-7 และค่อย ๆ ผ่อนลมหายใจออกยาว ๆ นับ 1-8 โดยทำติดต่อกัน 3-5 รอบ การกำหนดลมหายใจเช่นนี้จะช่วยดึงสติกลับมาที่เนื้อที่ตัว ทำให้สมองรับรู้ว่าร่างกายปลอดภัยแล้ว และหยุดความคิดที่วิ่งวนไปมา ลดความกระวนกระวายที่จะไปทำพฤติกรรมย้ำทำได้

นอกจากนี้ การปรับสมดุลธาตุในร่างกายก็เป็นสิ่งสำคัญ สำหรับผู้ที่มีปัญหานอนไม่หลับซึ่งส่งผลให้พลังงานชีวิตลดลงและคิดลบง่าย แพทย์แผนไทยมองว่าเป็นภาวะ "ธาตุลมกำเริบ" การแก้ไขสามารถทำได้โดยการใช้ "ยาหอม" ที่ปรุงจากเกสรดอกไม้ เช่น มะลิ พิกุล บุนนาค สารภี ซึ่งมีสรรพคุณช่วยให้หัวใจที่เต้นเร็วคลายตัวลง ควบคู่ไปกับการบำรุง "ธาตุดิน" ด้วยการรับประทานสมุนไพรฤทธิ์อุ่นในมื้ออาหาร เช่น ขิง กะเพรา โหระพา หรือกระชาย เพื่อเพิ่มความอบอุ่นในช่องท้องและช่วยย่อยอาหาร อีกเคล็ดลับง่าย ๆ คือการออกไปรับแสงแดดยามเช้าประมาณ 10 นาที เพื่อกระตุ้นสมองและฟื้นฟูพลังชีวิต จะช่วยให้นอนหลับได้ดีขึ้นและลดอาการย้ำคิดย้ำทำลง

บทบาทของผู้ดูแล : เข้าใจ ไม่ตัดสิน และการสื่อสารเชิงบวก

หัวใจสำคัญของการรักษาโรคย้ำคิดย้ำทำในผู้สูงอายุ คือความเข้าใจจากคนในครอบครัวหรือผู้ดูแล (Caregiver) เพราะโรคนี้เปรียบเสมือนความทุกข์ที่ต้องแบกรับร่วมกัน ผู้ดูแลต้องตระหนักเสมอว่าพฤติกรรมที่น่ารำคาญใจ เช่น การถามซ้ำ ๆ หรือการเก็บขยะสะสมไว้ในบ้าน ไม่ได้เกิดจากความตั้งใจจะก่อกวน แต่เกิดจาก "ความไม่สบายใจ" ที่ซ่อนอยู่ภายใน การดุว่า ตำหนิ หรือห้ามปรามด้วยอารมณ์ นอกจากจะไม่ช่วยให้อะไรดีขึ้นแล้ว ยังเป็นการซ้ำเติมให้ผู้สูงอายุเกิดความเครียดและทำพฤติกรรมนั้นหนักข้อขึ้นไปอีก

วิธีการสื่อสารที่เหมาะสมคือการถามไถ่ถึงความรู้สึกข้างใน เช่น "ตอนนี้ไม่สบายใจเรื่องอะไรอยู่หรือเปล่า มีอะไรให้ช่วยไหม" เพื่อดึงให้ผู้สูงอายุกลับมาสำรวจความรู้สึกของตนเองแทนที่จะแสดงออกผ่านการกระทำ การรับฟังอย่างตั้งใจโดยไม่ตัดสิน การอยู่เคียงข้างให้ท่านรู้สึกอบอุ่นใจ และการชื่นชมเมื่อท่านสามารถควบคุมอารมณ์ได้ จะช่วยสร้างความมั่นใจและความปลอดภัยทางจิตใจ นอกจากนี้ ควรลดสิ่งเร้าที่กระตุ้นความวิตกกังวล เช่น การปิดเสียงแจ้งเตือนไลน์หรือโซเชียลมีเดียที่ดังรบกวนตลอดเวลา เพื่อให้ผู้สูงอายุได้พักผ่อนอย่างสงบและลดความฟุ้งซ่าน

หลังจากอ่านบทความนี้แล้ว คุณเริ่มสังเกตเห็นพฤติกรรมย้ำคิดย้ำทำในตัวคุณเองหรือคนที่คุณรักบ้างหรือไม่ และคุณมีวิธี "สร้างความสบายใจ" ในแบบฉบับของครอบครัวอย่างไร?

Fact Check : ปัสสาวะบ่อยตอนกลางคืน เป็นสัญญาณโรคร้าย

ข่าวที่แชร์: ชวนคุณผู้ชมไขข้อสงสัยเรื่อง “ปัสสาวะบ่อยตอนกลางคืน” ว่าเกิดจากสาเหตุใด เกี่ยวข้องกับโรคภัยหรือความผิดปกติของร่างกายหรือไม่ และแบบไหนที่ควรเริ่มใส่ใจดูแลตัวเอง ก่อนอาการเล็ก ๆ จะกระทบคุณภาพการนอนและสุขภาพในระยะยาว

คำตอบ: จริง

อาการตื่นมาปัสสาวะกลางคืนบ่อยผิดปกติ หรือที่เรียกว่า Nocturia ไม่ใช่เรื่องเล่น ๆ ที่ควรปล่อยผ่าน โดยทางการแพทย์ระบุว่าหากต้องลุกมาเข้าห้องน้ำตั้งแต่ 2 ครั้งขึ้นไปต่อคืน ถือว่ามีความผิดปกติ ซึ่งอาจเป็นสัญญาณเตือนของโรคร้ายหลายชนิด ไม่ว่าจะเป็นโรคเบาหวานที่คุมระดับน้ำตาลได้ไม่ดี ภาวะกระเพาะปัสสาวะไวเกิน (Overactive Bladder) โรคหัวใจ หรือแม้แต่ผลข้างเคียงจากการทานยาบางชนิด เช่น ยาขับปัสสาวะหรือยาลดความดัน นอกจากนี้ สาเหตุที่หลายคนคาดไม่ถึงคือ "ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ" (Obstructive Sleep Apnea) ซึ่งร่างกายจะถูกกระตุ้นให้ตื่นตัวและปวดปัสสาวะบ่อยขึ้น

การสังเกตตนเองเบื้องต้น ให้ดูความถี่และปริมาณปัสสาวะ หากปัสสาวะมีสีขุ่น มีกลิ่น หรือปนเลือด อาจบ่งบอกถึงการติดเชื้อในกระเพาะปัสสาวะหรือต่อมลูกหมากโตในเพศชาย สำหรับแนวทางการป้องกันและปรับพฤติกรรม ควรหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำหลัง 19.00 น. หรือทุ่มตรง งดอาหารรสเค็มจัดที่กระตุ้นให้กระหายน้ำ และฝึกกระเพาะปัสสาวะโดยไม่รีบเข้าห้องน้ำทันทีที่รู้สึกปวดเพียงเล็กน้อย เพื่อไม่ให้กระเพาะปัสสาวะเกิดความเคยชินที่ผิดปกติ

ติดตามชมในรายการคนสู้โรค วันพฤหัสบดีที่ 29 มกราคม 2569 เวลา 15.05 – 15.30 น. ทางไทยพีบีเอส หรือ รับชมสดออนไลน์ทาง www.thaipbs.or.th/Live