kasus (grammatikk)

Nedanfor ser du tre tyske nomenfrasar i eintal, i fire kasus. Frasane som tyder ‘den gamle mannen’ og ‘den gode vinen’, har eit maskulint substantiv, høvesvis Mann ‘mann’ og Wein ‘vin’. Frasen som tyder ‘den unge kvinna’, har derimot det feminine substantivet Frau ‘kvinne’. Tysk har også genuset nøytrum (inkjekjønn), men det har vi ikkje teke med her.

Den bundne (bestemte) artikkelen har mest kasusbøying, adjektivet mykje mindre og substantivet minst. Det er fyrst og fremst artikkelen som skil frasane frå kvarandre i ulike kasus, og vi ser at frasar i femininum skil kasusa i mindre grad enn maskuline frasar.

Dersom vi ynskjer å seie ‘den gamle mannen gav den unga kvinna den gode vinen’, blir det slik:

Setninga kan setjast om til norsk slik:

• ‘Den gamle mannen gav den unge kvinna den gode vinen.’
• ‘Den gamle mannen gav den gode vinen til den unge kvinna.’

Dei tre nomenfrasane har ulike kasus: Subjektet står i nominativ, det indirekte objektet står i dativ, og det direkte objektet står i akkusativ. Sjølv om setningsledda her står i same rekkjefylgja som i den tilsvarande norske setninga, kan vi byte om på setningsledda utan at setninga får ei anna tyding, så lenge vi ikkje endrar kasusa, til dømes slik:

Setninga kan setjast om til norsk slik:

• ‘Til den unge kvinna gav den gamle mannen den gode vinen.’

Hovudfunksjonen til kasuset genitiv er å peike ut eigaren i ein nomenfrase, medan det eigde har eit kasus som viser den funksjonen heile nomenfrasen har i setninga. Dette kan vi illustrere med ei tysk setning som tyder ‘den unge kvinna drakk den gode vinen til den gamle mannen’:

I denne setninga er objektet den guten Wein des alten Mannes ‘den gode vinen til den gamle mannen’ ein nomenfrase der den guten Wein ‘den gode vinen’ er det eigde (possessum), medan des alten Mannes ‘til den gamle mannen’ er eigaren (possessor).

Det er vanleg å definere kasus som ein bøyingskategori som viser kva funksjon ein nomenfrase har i ei setning, ein definisjon som passar godt for mange kasusspråk, mellom anna dei fleste i Europa, som finsk, samisk, russisk og latin. Men det finst òg språk som uttrykkjer kasus ved hjelp av grammatiske «småord» eller partiklar – til dømes dei asiatiske språka koreansk, japansk, burmesisk og hindi og det afrikanske språket kanuri. Den koreanske setninga nedanfor tyder ‘storebror møtte venen min i teateret’:

Kvar nomenfrase har ein kasusmarkør etter seg: i (nominativ), eyse (lokativ) og lul (akkusativ). Desse kasusmarkørane er ikkje bøyingsendingar på dei substantiva dei fylgjer, men er i staden grammatiske partiklar.

Kasus som nominativ og akkusativ, som fortel at ein nomenfrase fungerer som subjekt eller objekt, blir kalla direkte eller strukturelle kasus. Kasus som lokativ og illativ (sjå neste avsnitt), som fortel at ein nomenfrase fungerer som adverbial, blir derimot kalla inherente eller semantiske kasus.

Medan norrønt hadde fire kasus – nominativ, akkusativ, dativ og genitiv – spelar kasus ei perifer rolle i moderne norsk. Vi skil mellom ulike kasusformer ved nokre pronomen, jamfør ho (nominativ), henne (oblik) og hennar (genitiv), medan substantiv ikkje har kasusbøying i skriftspråka våre og dei fleste dialektane.

Mange språk markerer funksjonen til ein nomenfrase på andre måtar enn med kasus. Eit vanleg alternativ er leddstilling, som mellom anna inneber at det einaste som skil subjekt og objekt, er posisjonen deira i høve til kvarandre eller i høve til verbet. I engelsk står subjektet normalt føre verbet, medan objekt står etter, og det finst ingen kasus (bortsett frå litt ved pronomena, som i norsk):

Hadde the dog og the cat bytt plass, ville the cat bli subjekt og the dog objekt. Ein kan òg setje objektet (the cat) heilt fremst i setninga, men subjektet (the dog) må likevel stå rett føre verbalet: The cat the dog bit.

Ein annan vanleg måte å få fram funksjonen til ein nomenfrase på er samsvarbøying på verbet. Her kan vi gå til tysk att. Sjå fyrst på denne nomenfrasen, som tyder ‘dei gamle mennene’:

I fleirtal har ikkje tysk nokon skilnad på nominativ og akkusativ. Sjå no på den tyske setninga nedanfor. Her er die alten Männer ‘dei gamle mennene’ subjekt og die junge Frau objekt:

‘Dei gamle mennene såg den unge kvinna.’

Det er samsvarsbøyinga på verbet som viser kva som er subjekt, og kva som er objekt. Når subjektet er i 3. person fleirtal, som die alten Männer, har verbet forma sahen. Hadde subjektet stått i 3. person eintal, som die junge Frau, ville verbet hatt forma sah. I setninga Die alten Männer sah die junge Frau er die alten Männer direkte objekt og die junge Frau subjekt.

Det finst mange språk som nyttar samsvarbøying på verbet som den einaste måten for å få fram «kven som gjer kva med kven», og verbet samsvarar ofte ikkje berre med subjektet, men òg med objektet. Eit slikt språk er klassisk nahuatl. I setninga nedanfor har verbet eit prefiks for subjektet og eit prefiks for objektet (S = subjekt, O = objekt, BA = bunden (bestemd) artikkel):

Ni-qu-itta in pilli. ‘Eg ser ungen.’

eg(S)-ho/han(O)-ser BA unge

Og her er ei setning der verbet har eit prefiks for objektet (det finst ikkje noko prefiks for 3. persons subjekt):

Nēch-itta in pilli. ‘Ungen ser meg.’

meg(O)-ser BA unge

I generativ grammatikk opererer ein med såkalla abstrakte kasus, som er eigenskapar ved nomenfrasar i djupstrukturen, til dømes slik at nomenfrasen the cat i setninga The dog bit the cat, ‘Hunden beit katten’ har det abstrakte kasuset akkusativ i djupstrukturen. Abstrakte kasus treng ikkje å bli realiserte som kasus i tradisjonell tyding i overflatestrukturen.

• grammatikk
• setning