baroni – Store norske leksikon

Det einaste norske baroniet er Baroniet Rosendal i Kvinnherad. Godset vart i 1678 opphøgd til lensbaroni for Ludvig Rosenkrantz gjennom eit kongeleg brev frå Christian 5. Rosendal hadde eigen birkedomstol til 1853–1857, men mista særprivilegia i takt med dei danske og norske reformene. I dag er eigedomen museum og kulturminne eigd av Universitetet i Oslo.

Baroniet Rosendal

Av Hans Sager, 1705.

Lisens: Falle i det fri (Public domain)

Eit baroni er eit samla jordegods som er knytt til tittelen baron og som normalt skulle gå udelt i arv innan éi slekt. Omgrepet kan òg brukast meir generelt om den rangen eller verdigheita ein baron har.

Dei fyrste baronia oppstod i det vesteuropeiske føydalsystemet. Ein baron heldt jord direkte av kongen mot mellom anna militærteneste og plikt til å møte i herskarens råd. Baroniet var altså både eit len og eit maktgrunnlag. Etter kvart som sentralmakta styrkte seg, vart pliktene meir symbolske, og frå 1700-talet vart dei fleste territoriale privilegia, som skattefritak og lokal domsmakt, avvikla eller sterkt avgrensa.

I dei fleste land eksisterer baroni no berre som reint titulære heiderstitlar, baron blir då rekna som den lågaste av titlane til høgadelen. I Storbritannia finst til dømes arvelege baronies by writ, men desse gjev ingen rettar utover sjølve tittelen.

Baroni i Danmark og Noreg

I Noreg gav Magnus Lagabøte i 1277 lendmennene barontittel. I byrjinga av sonen Eirik 2. Magnussons regjeringstid (1280-åra) fanst det om lag 15 nordmenn med barontittel, og landet vart styrt av eit formyndarråd, der millom andre baronane Audun Hugleiksson til Hegranes, Bjarne Erlingsson til Giske og Bjarkøy og Jon Ivarsson Raud til Sudreim var med. Håkon 5. Magnusson avskaffa tittelen saman med lendmannsverdigheita allereie i 1308, men dei som då hadde tittelen, skulle behalde han til sin død.

Christian 5. innførte i 1671 ei adelslov som opna for skiping av lensbaroni i Danmark-Noreg. Kravet var store jordverdiar og plikt til udelt arv. Innehavaren fekk skattefordelar for hovudgarden, avgrensa jurisdiksjon (såkalla birkerett) og patronatsrett over enkelte embete.

I laupet av dansketida vart det berre oppretta eitt baroni i Noreg, Baroniet Rosendal i Sunnhordland, men det fanst fleire titulære baronar, som ikkje hadde noko eige baroni. I adelsslektene Løvenskiold og Wedel Jarlsberg vart tittelen fram til slutten av 1800-talet nytta for yngre søner i hovudgreina og for menn i sidegreiner såframt dei var fødde før alle adelstitlar vart avskaffa i 1821.

Den siste mannen med norsk barontittel var Harald Wedel Jarlsberg til Bærums Verk og Vækerø, som døydde i 1897. Titlane kunne framleis nyttast i utlandet, slik til dømes den norske diplomaten Fritz Wedel Jarlsberg gjorde fram til han døydde i 1942.

I Grunnlova i 1814 vart det innført forbod mot oppretting av nye baroni, grevskap, stamhus og fideikommiss. Føremålet med forbodet var å hindre oppkomsten av ein rikmannsklasse med arvelege rettar over ein stor formuesmasse. Privilegia vart òg i Danmark gradvis avgrensa på 1800-talet, og den danske lenslova av 1919 avskaffa instituttet.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.

Du må vere logga inn for å kommentere.

Fagansvarleg for Adelsvesen

Jon Gunnar Arntzen

Cand.mag.