Valdres

I den sørlege delen av Valdres (Aurdal) er dalen skore ned i grunnfjellet. Dalbotnen er skogdekt og spreidd busett. Lenger nord er det meir næringsrik skifer og sandstein i dalsidene. Busetnaden ligg derfor helst i liene. Frå litt sør for Fagernes er det skifer også i dalbotnen, og busetnaden blir tettare og ligg somme stader i fleire rader langs liene. Ved Fagernes deler dalen seg i dei to Slidrebygdene, skilt av Slidreåsen 800–1000 moh. Øystre Slidre fører opp mot Bygdin og Vinstre, mens Vestre Slidre går over i Vang opp mot Filefjell. Langstrekte sjøar ligg i rekke gjennom desse dalane.

Høgfjellspartia i vest og nord er danna av framskuva flak av magmatiske bergarter frå Den kaledonske fjellkjeda. Dei fremste forpostane er Spåtind (1414 moh.) i Etnedal, Bitihorn (1607 moh.) sør for Bygdin og Gråkampen (1595 moh.) i Vestre Slidre. Lenger vest og nord er fjellea monaleg høgare: Ranastongi på grensa mellom Vang og Hemsedal er 1900 moh. Nord for Bygdin og Tyin er det fleire toppar over 2000 moh., slik som Vestre Kalvehøgde 2208 moh., Langedalstinden 2206 moh. og Uranostinden 2157 moh. Valdresflye er vidda (1200–1400 moh.) nordaust for Bygdin.

Skogen er viktig for næringslivet i den sørlege delen med skrinnare jord. I Slidrebygdene og Vang er jordbruket vel så viktig. Valdres har noko industri, mellom anna meieri, sagbruk og treindustri. Turisttrafikken er stor med mange reiselivsverksemder. Fagernes er eit gammalt turistsenter, og har saman med Beitostølen øvst i Øystre Slidre den største turisttrafikken. Valdres har om lag 13 000 hytter.

Fagernes var i perioden 1906–1988 endestasjon for Valdresbanen; nedlagd i 1989. E16 (Oslo–Bergen) går gjennom dalen til Fagernes og går herifrå gjennom Vestre Slidre og Vang til Lærdal ved Sognefjorden. Fylkesveg 51 går frå Fagernes gjennom Øystre Slidre og over Valdresflye til Vågå. Frå Leira går fylkesveg 51 sørvestover til Gol, og frå Bjørgo går fylkesveg 33 austover til Gjøvik. Fagernes lufthavn, Leirin har ikkje hatt rutetrafikk sidan 2016.

Valdres er eit svært gamalt namn. Den norrøne forma av namnet var òg Valdres, mellom anna nemnt mange stader i kongesagaene.

Ei rimeleg tolking av namnet går ut på at den eldste norrøne forma var *Vallres, sjølv om dette ikke er kjent i skriftlege kjelder. Denne vart til Valdres med ein innskoten d mellom ll og r. (Eit slikt d-innskot finst òg i norsk eldre, som kjem av norrønt ellri.) Framleddet *Vall- er ei form av norrønt vǫllr ‘voll, grasmark’. Etterleddet *res kan høyre etymologisk saman med norrønt rás ‘løp, spor, far’. Tydinga blir da ‘faret, vegen over/langsmed vollane’, til dømes frå Sogn til Vang og vidare nedetter dalføret.

Tidlegare tolkingar av namnet er at det kan kome av *vald 'skog' og *læs 'beite' eller av *vald 'velde, makt' og *res 'høgt punkt'. Det har også vore forklart som 'rideveg over fjellet'.

_{* Asterisken (*) framfor dei historiske formene syner at dei ikke er direkte kjente, men rekonstruerte.}

• Dialekter i Valdres

• Visit Valdres AS – offisiell turistinformasjon

• Alm, Jens M., red. (1982): Vest-Oppland og Valdres i serien Bygd og by i Norge. Oslo: Gyldendal Norsk Forlag
• Thommessen, Erik W. m.fl. (2005): Valdres : Turguide fra Vassfaret i sør til Jotunheimen i nord. Oslo: Topografisk Forlag
• Hermundstad, K. m.fl. (1954–1992): Valdres Bygdebok, 8 bind. Valdres: Valdres Bygdeboks forlag