Amund Sigurdsson (Bolt)

Bolt-slekta frå Borgarsysla var ei godseigarslekt med viktige posisjonar i verdsleg og kyrkjeleg forvaltning. Amund Sigurdsson var son av Sigurd Berdorsson, som vart slått til riddar på unionsmøtet i Kalmar i 1397, og nevø av riksråd og høvedsmann på Akershus, Ogmund Berdorsson Bolt (død 1419).

Vi veit lite om Amund Sigurdssons liv utanom opprøret. Fyrste gong han blir treft i kjeldene er 1432. Ved dette høvet får vi vite at han er gift. Somme historikarar har meint at hustrua var Ingrid Torbjørnsdatter, systerdotter av oslobispen Eystein Aslaksson. Dette er likevel tilbakevist, og ein reknar med at Amund Sigurdsson kan ha vore gift med Eline Eriksdatter, som døydde ca. 1445. Seinare aveoppgjør synest å vise at paret ikkje fekk barn som overlevde dei sjølv.

Amund, som aldri kalla seg eller vart kalla «Bolt» i noko kjend kjelde, forsvinn frå kjeldene etter opprøret. Ein Amund Bolt som opptrer i kjeldene i 1447 og 1450, er truleg ein annan enn opprørsleiaren. Denne seinare Amund Bolt var imidlertid truleg i slekt med opprørsleiaren Amund Sigurdsson, då denne Amund Bolt var soneson til den same Ogmund Berdorsson Bolt som var onkel til Amund Sigurdsson.

Amund Sigurdsson leidde i 1436–1437 ålmugen i Oslofjord-området (Vika) i eit opprør retta mot delar av politikken til Erik av Pommern. Bak opprøret låg det ei sterk misnøye hos bøndene mot skattar, som vart drivne inn med hard hand av utanlandske futar. Det vart hevda at dei braut med ei samfunnsordning som gjekk tilbake til Olav den heilage, og ei rekkje storbønder stilte seg bak opprøret.

Høgare adel, som Amund Sigurdsson var, støtta kraftig opp om opprøret. Adelsmennene var særleg misnøgde med at stadig fleire len og embetsstillingar vart gitt til tyskarar og danskar. Norske medlemmer av riksrådet var òg velvillige til fleire av krava, som samstundes styrkte deira stillingar. Som sysselmann hadde Amund gode samordnande evner, og han skal ha oppglødd mange til motstand.

Amund Sigurdssons opprør har vore ei sentral hending for forståinga av norsk politisk historie under Kalmarunionen. Hendingane i 1436, og opprøret i nedre Telemark året etter (leia av Hallvard Gråtopp) førte til at det norske riksrådet vart ein meir sentral politisk aktør i denne kritiske fasen av nordisk unionspolitikk. Med forliket i februar 1437 var det norske riksrådet politisk på line med riksråda i Sverige og Danmark.

Opprøret har vore omdiskutert og tolka på ulikt vis. Som historikarar har vilja sjå eit nasjonalt program i Amund Sigurdssons opprør. Kravet om å fjerne alle utlendingar frå norske embete har vore tolka i den retninga. På ei anna side gjekk det norske riksrådet ikkje med i opprøret, sjølv om det etter februarmøtet hevda ein del av dei synspunkta som var fremja av opprørarane. Dette har ført til at ein òg har lagt vekt på den sosiale karakteren til opprøret. Ein har peika på at opprøret kan tolkast som eit bondeopprør med brodd mot korrupte embetsmenn og høge skattar. Ei innvending mot dette er at dei av leiarane for opprøret vi kjenner til, i høg grad tilhøyrde dei øvre sosiale sjikta. Nyare forsking vil framheve motstanden mot statsmodernisering som eit sentralt element i opprøret. Moderniseringa skal ha redusert innverknaden til den lokale eliten.

Amund Sigurdssons lagnad etter 1437 er òg uklår. Fleire syn har vore fremja: eitt er at Amund Sigurdsson etter opprøret gradvis har blitt trekt inn i ein påstått svensk slektskrins og dens interesser. Dette føreset at Amund Sigurdssons mor vart gift med Peter Ulfsson (Roos) og at Amund Sigurdsson dimed var steson hans. Dette synet har vore hevda av fleire historikarar, men har blitt tilbakevist.

Eit anna syn er at Amund Sigurdsson døydde relativt kort tid etter opprøret. Med utgangspunkt i ei nordtysk krønike blir det hevda at Amund Sigurdsson vart teken av dage relativt kort tid etter fredsslutninga i februar 1437, og at høvedsmannen i Bergen, Olav Nilsson, skal ha vore involvert i drapet.

Ein tredje, og mest sannsynleg moglegheit, er at Amund Sigurdsson oppheldt seg på Færøyane som sysselmann, og returnerte til Noreg før ca. 1445. Etter 1450 forsvinn han ut av kjeldene, men ser ut til å vere død før 1463.

Felles for alle desse hypotesane er at kjeldematerialet er tynt. I nyare arbeid innskrenkar ein seg difor til å konstatere at vi ikkje veit noko om Amund Sigurdssons vidare lagnad.

• bondereising
• Kalmarunionen
• Noreg i seinmellomalderen
• slekta Bolt

• Aldener, Gösta: «Bidrag till upprorsledaren Amund Sigurdsson Bolts historia» og «Kronologiska synspunkter på Amund Sigurdsson Bolts uppror», i Historisk tidsskrift, bind 34, 1946–1948, s. 179–190 og 407–422
• Daae, Ludvig: «Bidrag til Norges Historie i Aarene 1434–1442», i Historisk tidsskrift, bind 4, 1877, s. 62–108
• Daae, Ludvig: «Nye Studier til Oprørshøvdingen Amund Sigurdssons Historie», i Historisk tidsskrift, bind 11, 1890, s. 488–499
• Hamre, Lars: Norsk historie frå omlag år 1400, 1968
• Imsen, Steinar: «Oslofjorden som politisk og sosialt stormsentrum under Erik av Pommern», i Vestfoldminne 1997, Tønsberg 1997
• Koht, Halvdan: biografi i Norsk biografisk leksikon, første utgave, bind 1, 1923
• Njåstad, Magne: biografi i Norsk biografisk leksikon, andre utgave, bind 1, 1999
• Njåstad, Magne: Norvegr, bind 2: 1400‒1840. Oslo 2011
• Sollied, Henning: «Kildekritiske undersøkelser vedrørende nogen middelalderslekter», i Norsk Slektshistorisk Tidsskrift, bind 7, 1939
• Storm, Gustav: «Om Amund Sigurdsson Bolt og Urolighederne i det Sydlige Norge 1436–38», i Historisk tidsskrift, bind 12, 1892, s. 101–140
• Storm, Gustav: «Om Amund Sigurdsson Bolt i Sverige», i Historisk tidsskrift, bind 14, 1898, s. 395–396